Sudan

Sudan zauzima 1.886.068 kvadratnih kilometara u severoistočnoj Africi, između Sahare, Sahela, doline Nila i Crvenog mora. Graniči se sa Egiptom, Libijom, Čadom, Centralnoafričkom Republikom, Južnim Sudanom, Etiopijom i Eritrejom, a njegova obala na Crvenom moru duga je približno 850 kilometara. Plavi Nil, koji dolazi iz Etiopije, i Beli Nil, koji stiže iz oblasti Velikih jezera, spajaju se u Kartumu i nastavljaju prema Egiptu. Sever zemlje čine Nubijska i Libijska pustinja, sa uskim naseljenim pojasom uz reku i starim oazama. Prema jugu pustinja prelazi u polupustinju, savanu i sezonske vodotoke. Na zapadu se vulkanski masiv Džebel Mara uzdiže do približno 3.042 metra iznad ravnica Darfura, dok istočni reljef oblikuju planine Crvenog mora. Ogromne udaljenosti između rečne doline, udaljenih poljoprivrednih zona i luka uticale su na razvoj države u kojoj je vlast dugo bila koncentrisana oko trougla Kartum–Gezira–Nil.

Klima se menja od izrazito suve na severu do poluaridne i sezonski vlažnije prema granici sa Južnim Sudanom. Na velikom delu severa godišnje padne manje od 100 milimetara kiše, dok južni rub može dobiti više od 700 milimetara. Kišna sezona uglavnom traje od juna do septembra, kratka je na severu i duža na jugu i u višim oblastima Darfura. Temperature u pustinjskim i centralnim gradovima često prelaze 40 stepeni Celzijusa pre letnjih kiša, uz snažne prašnjave oluje haboob. Nil omogućava navodnjavanje izvan kišnog pojasa, ali poplave 2020. i narednih godina pokazale su koliko su naselja ranjiva na visok vodostaj i slabu odvodnju. Dugoročno zagrevanje, degradacija zemljišta i promenljive kiše pomeraju granice obrade i paše, povećavajući lokalne sporove. Rat od aprila 2023. dodatno je oštetio nasipe, pumpe, meteorološke službe i snabdevanje gorivom, pa klimatski događaji sada pogađaju stanovništvo čiji su mehanizmi zaštite znatno oslabljeni.

Prirodni ekosistemi raspoređeni su u širokim horizontalnim pojasevima. Pustinju severa prekidaju nilske oaze, vadi i planinski masivi, dok centralni pojas čine akacije, travnjaci i poljoprivredna zemljišta poznata kao „pojas gumiarabike“. Sudan je jedan od najvećih svetskih proizvođača gumiarabike, sakupljene pre svega sa Acacia senegal, što povezuje očuvanje drveća sa prihodom stotina hiljada malih proizvođača. Južnije savane postaju gušće, a Nacionalni park Dinder štiti sezonske reke, močvare i staništa na granici sa Etiopijom. Obala Crvenog mora ima koralne grebene, mangrove i livade morske trave koje su relativno očuvane u poređenju sa mnogim urbanizovanijim obalama. Ipak, šumska površina je 2023. procenjena na manje od deset odsto kopna. Seča za ogrev i ugalj, širenje obrade, prekomerna ispaša i raseljavanje ubrzavaju gubitak vegetacije. U ratnim uslovima zaštićena područja, rudarski nadzor i upravljanje vodom gotovo nestaju iz javnih prioriteta.

Sudan ima jednu od najdužih državnih istorija u Africi. Kraljevstva Kerma, Napata i Meroe razvila su se duž srednjeg Nila, trgovala sa Egiptom i Crvenim morem i ostavila piramide, gradove i sopstvenu pismenost. Kušitski vladari iz Napate upravljali su Egiptom kao 25. dinastija u 8. i 7. veku pre nove ere. Posle pada Meroea u 4. veku, Nubijom su dominirala hrišćanska kraljevstva Nobatija, Makurija i Alodija. Islam i arapski jezik širili su se postepeno kroz trgovinu, migracije, brakove i političke sporazume, a ne jednom vojnom zamenom stanovništva. Sultanat Funj sa centrom u Sennaru od 16. veka kontrolisao je veliki deo doline Plavog Nila, dok je sultanat Darfur na zapadu održavao trgovačke veze sa Sahelom i severnom Afrikom. Ove političke tradicije razlikovale su se po jeziku, religiji i društvenoj organizaciji, stvarajući regionalnu složenost koju su kasnije centralne vlasti često pokušavale da podrede jedinstvenom arapsko-islamskom identitetu.

Osmansko-egipatska vojska osvojila je centralni Sudan od 1820-ih, tražeći poreze, zlato, slonovaču i robove. Protiv te uprave podignut je Mahdistički ustanak 1881; snage Muhameda Ahmeda zauzele su Kartum 1885. i uspostavile državu koja je trajala do britansko-egipatskog osvajanja 1898. Anglo-egipatski kondominijum iz 1899. formalno je predstavljao zajedničku vlast, ali je Britanija imala odlučujuću kontrolu. Nezavisnost je proglašena 1. januara 1956, bez trajnog dogovora o odnosu centra, juga i perifernih oblasti. Prvi i drugi građanski rat sa jugom trajali su najveći deo perioda do Sveobuhvatnog mirovnog sporazuma 2005, a Južni Sudan se odvojio 2011. Omar al-Bašir je posle udara 1989. izgradio islamistički vojni režim. Rat u Darfuru počeo je 2003, uz masovne zločine i raseljavanje. Narodni ustanak srušio je Bašira u aprilu 2019, ali vojno-civilna tranzicija prekinuta je udarom 2021. Sukob Sudanskih oružanih snaga i Snaga za brzu podršku izbio je 15. aprila 2023. i prerastao u rat za teritoriju i državu.

Pre rata, poljoprivreda, stočarstvo, zlato, usluge, trgovina i tranzit južnosudanske nafte činili su glavne oslonce privrede. Navodnjavani projekt Gezira između Plavog i Belog Nila proizvodi pamuk, pšenicu i druge kulture, dok kišna poljoprivreda u Kordofanu, Darfuru i Gedarefu daje sirak, susam, kikiriki i gumiarabiku. Stočarski karavani i izvoz prema Egiptu i Zalivu povezuju velika ruralna područja sa lukama. Posle gubitka većine naftnih polja 2011, vlada se više oslonila na zlato, često iz neformalnih i politički kontrolisanih rudnika. Rat je zatvorio fabrike i banke, razorio tržišta Kartuma, presekao poljoprivredne lance i prebacio administrativno središte prema Port Sudanu. Svetska banka je procenila duboke kontrakcije 2023. i 2024, a rast od oko 3,1 odsto 2025. odražavao je nisku osnovu i delimičan oporavak, ne povratak normalnosti. Inflacija, nestašice, pljačka imovine i fragmentacija valute učinili su preživljavanje zavisnim od neformalne trgovine, doznaka i pomoći.

Poslednji nacionalni popis održan je 2008, pre secesije Južnog Sudana, pa zemlja nema savremen popis koji odgovara današnjim granicama. Svetska banka je za 2025. procenila oko 51,7 miliona stanovnika, ali ratna smrtnost, masovno kretanje i slaba registracija čine svaku projekciju nesigurnom. Sudan ima 18 saveznih država, podeljenih na lokalitete, ali stvarna uprava zavisi od vojne kontrole i bezbednosti. Pre rata metropolitanski Kartum bio je daleko najveća urbana koncentracija, sa Omdurmanom i Bahrijem, dok su Port Sudan, Wad Madani, Nyala, El Obeid, Kassala i El Fasher bili glavni regionalni centri. Do marta 2026. više od 11,6 miliona ljudi bilo je prisilno raseljeno unutar zemlje ili preko granica, a milioni su se vraćali ili ponovo selili kako su se frontovi menjali. Stanovništvo Darfura, Kordofana, Nuba planina, istočnih oblasti i doline Nila razlikuje se po jeziku i načinu života. Rat je tu raznolikost pretvorio u humanitarnu kartu razorenih gradova, prenapregnutih domaćinskih zajednica i rasutih porodica.

Arapski je najšire korišćen jezik države i grada, dok je engleski zadržao ustavni i obrazovni značaj, posebno posle mirovnog sporazuma 2005. Sudanski arapski služi kao lingua franca, ali se govore nubijski jezici, beja, fur, masalit, zaghawa, jezici Nuba planina i mnogi drugi. Većina stanovništva je muslimanska, uglavnom sunitska, sa snažnim sufijskim redovima i lokalnim religijskim autoritetima; hrišćanske i tradicionalne zajednice prisutne su naročito među raseljenima i u pojedinim perifernim oblastima. Kulturna istorija spaja nubijske civilizacije, arapsku poeziju, sufijske ceremonije, afričke ritmove i gradske umetničke pokrete. Haqiba muzika ranog 20. veka postavila je osnov savremene sudanske pesme, dok su tambur, ženski bubnjevi daluka i regionalne tradicije stvorili mnogo širi zvučni prostor. Kartum je pre rata imao živu književnu, filmsku i likovnu scenu, a Omdurman važna tržišta i verske institucije. Raseljavanje je ugasilo mnoge prostore, ali je istovremeno rasulo umetnike i arhive u nove gradove i dijasporu, gde se kulturni kontinuitet sada čuva pod ratnim uslovima.

Sudan je nasledio železničku mrežu dužu od 4.000 kilometara, izgrađenu uglavnom u kolonijalnom periodu, ali su decenije zanemarivanja ostavile veliki deo pruga sporim ili neaktivnim. Glavni pravci povezivali su Wadi Halfu, Atbaru, Kartum, Port Sudan, Kassalu, Sennar i zapadne gradove. Drumovi nose većinu tereta, uključujući koridore od Port Sudana prema unutrašnjosti i preko granica sa Egiptom, Etiopijom, Čadom i Južnim Sudanom. Port Sudan je glavna morska luka i od početka rata postao je i de facto administrativni centar. Međunarodni aerodrom u Kartumu teško je oštećen i dugo izvan redovnog saobraćaja, pa su Port Sudan i drugi aerodromi preuzeli ulogu ulaznih tačaka. Mostovi preko Nila, elektrane, vodovodi, bolnice i telekomunikacioni sistemi pretrpeli su teška oštećenja ili nestabilno snabdevanje. Plovidba Nilom ima lokalni značaj, ali ne može zameniti razrušene puteve i pruge. Obnova infrastrukture biće jedan od najskupljih i politički najosetljivijih poslova posle rata, jer će raspored ulaganja pokazati koje oblasti država smatra prioritetnim.

Sudan je član Ujedinjenih nacija, Afričke unije, Arapske lige, IGAD-a, COMESA-e i Organizacije islamske saradnje. Njegov položaj uz Nil i Crveno more povezuje severnu Afriku, Sahel, Rog Afrike i arapski svet, zbog čega se u sukob uključuju interesi suseda, zalivskih država i velikih sila. Zemlja raspolaže plodnim zemljištem, zlatom, gumiarabikom, stočnim fondom, solarnim potencijalom i lukom blizu jedne od najvažnijih svetskih pomorskih ruta. Te prednosti trenutno ne mogu nadoknaditi razaranje institucija i najveću krizu raseljavanja na svetu. Političko rešenje moraće da obuhvati ne samo prekid vatre između dve oružane komande već civilnu vlast, lokalnu bezbednost i raspodelu resursa između centra i periferije. Bez toga će rekonstrukcija verovatno učvrstiti ratne ekonomije i nove linije podele. Budući strateški položaj Sudana zavisiće od sposobnosti da obnovi jedinstveno javno područje u kojem Nil, luke i poljoprivredna zemlja služe stanovništvu, a ne konkurentskim vojnim sistemima.