Pakistan

Pakistan zauzima približno 881.900 kvadratnih kilometara kada se uračunaju teritorije pod njegovom upravom, između Arabijskog mora na jugu, Irana i Avganistana na zapadu, Kine na severoistoku i Indije na istoku. Zemlju organizuje sliv Inda, koji nastaje na Tibetanskoj visoravni, prolazi kroz planinske doline Gilgit-Baltistana i zatim se širi preko Pendžaba i Sinda do velike delte kod Karačija. Na severu se sastaju Himalaji, Karakorum i Hindukuš; K2 dostiže 8.611 metara, a više od stotinu vrhova prelazi 7.000 metara. Zapad čine Beludžistanska visoravan, suve kotline i granični planinski lanci, dok pustinje Tar, Čolistan i Tal zauzimaju delove jugoistoka i središnjih ravnica. Obala je duga oko 1.050 kilometara i obuhvata močvarnu deltu Inda, industrijske luke Sinda i stenovitu obalu Makrana. Ovakva geografija daje zemlji plodnu poljoprivrednu osnovu i strateške prolaze, ali istovremeno izlaže naselja poplavama, zemljotresima, sušama i odronima.

Klimatske razlike prate reljef: obala ima vrele i vlažne uslove, nizije Sinda i južnog Pendžaba ekstremno topla leta, Beludžistan suve zime i velike dnevne oscilacije, a severne planine alpsku klimu. Letnji monsun od jula do septembra donosi većinu kiše istočnim i severnim delovima, dok zapad više zavisi od zimskih ciklona sa Sredozemlja. Toplotni talasi mogu podići temperature iznad 50 stepeni u unutrašnjosti Sinda i Beludžistana. Monsunske poplave 2022. pogodile su oko 33 miliona ljudi i izazvale više od 30 milijardi dolara štete i ekonomskih gubitaka, pokazujući kako ekstremne padavine, topljenje snega, slaba drenaža i gradnja u plavnim područjima deluju zajedno. Novi jaki monsuni tokom 2025. ponovo su oštetili poljoprivredu i infrastrukturu. Na severu se glečeri povlače, ali kratkoročno povećavaju rizik od bujičnih poplava i proboja jezera, dok delta Inda trpi zaslanjivanje, eroziju i prodor mora zbog manjeg dotoka slatke vode.

Poljoprivredno zemljište i pašnjaci zauzimaju znatno veći prostor od šuma, koje prema međunarodnim procenama pokrivaju manje od šest odsto kopna. Četinarske šume Hindukuša i zapadnih Himalaja važne su za vodne režime i zaštitu padina, ali ih ugrožavaju seča, požari, ispaša i širenje naselja. U delti Inda nalazi se jedan od najvećih kompleksa aridnih mangrova na svetu; programi obnove povećali su površinu na pojedinim lokacijama, iako industrijsko zagađenje i promenjen tok reke ostaju problem. Sistem navodnjavanja Inda, među najvećim povezanim mrežama kanala na svetu, omogućava proizvodnju pšenice, pirinča, pamuka i šećerne trske na suvom zemljištu, ali gubi vodu kroz curenje, nejednaku raspodelu i neefikasne metode zalivanja. Nacionalni parkovi obuhvataju visoke predele Deosaja, šume i klisure Čitrala, pustinju Hingol i obalne ekosisteme. Snežni leopard, markhor, delfin Inda i zelena morska kornjača predstavljaju vrste čiji opstanak zavisi od povezivanja zaštićenih područja sa lokalnim stočarstvom, ribarstvom i upravljanjem vodom.

Dolina Inda bila je središte jedne od najranijih urbanih civilizacija, sa gradovima Harapa i Mohendžo Daro koji su cvetali u trećem milenijumu pre nove ere. Severoistok današnjeg Pakistana kasnije je bio deo vedskog sveta, persijskih carstava i države Aleksandrovih naslednika, dok je Gandara oko Pešavara i Taksile postala važno budističko i trgovačko područje pod Kušanima. Islam je stigao u Sind sa arapskim osvajanjem 711, a od 11. veka turske i avganistanske dinastije povezale su region sa sultanatima severne Indije. Mogulsko carstvo od 16. do 18. veka razvilo je gradove, kanale, tvrđave i vrtove u Lahoru, Multanu i drugim centrima. Slabljenje Mogula otvorilo je prostor sikhskim, avganistanskim i lokalnim vlastima, a Britanska istočnoindijska kompanija i kolonijalna država postepeno su osvojile Sind 1843, Pendžab 1849. i učvrstile granicu prema Avganistanu. Železnice, kanali i komercijalna poljoprivreda promenili su privredu, ali su istovremeno produbili regionalne i zemljišne nejednakosti.

Pokret za posebnu muslimansku političku jedinicu unutar Britanske Indije dobio je masovnu snagu pod Sveindijskom muslimanskom ligom i Muhamedom Ali Džinom. Pakistan je postao nezavisan 14. avgusta 1947. kao država sa dva geografski odvojena krila, Zapadnim i Istočnim Pakistanom. Podelu su pratili masovno nasilje i migracija miliona muslimana, hindusa i sikha, dok je spor oko Kašmira odmah doveo do rata sa Indijom. Slabost civilnih institucija i dominantna uloga vojske omogućile su prvi vojni udar 1958. Razlike u jeziku, političkoj zastupljenosti i raspodeli prihoda između dva krila završile su se ratom 1971. i stvaranjem Bangladeša. Zulfikar Ali Buto usvojio je ustav 1973, ali je general Zija ul Hak preuzeo vlast 1977. i islamizovao zakon i javne institucije. Posle njegove smrti smenjivale su se civilne vlade i vojna intervencija Perveza Mušarafa 1999. Od 2008. vlast se prenosi kroz izbore, ali civilno-vojni odnosi, sudske intervencije i politička polarizacija i dalje određuju stabilnost sistema.

Pakistan ima veliku i raznovrsnu privredu zasnovanu na uslugama, poljoprivredi, tekstilu, građevinarstvu, trgovini i doznakama iz inostranstva. Tekstil i odeća čine približno polovinu ili više robnog izvoza, oslanjajući se na domaći pamuk i uvozna vlakna, dok pirinač, koža, hirurški instrumenti, sportska oprema i informacione usluge dopunjuju izvoznu osnovu. Poljoprivreda zapošljava više od trećine radne snage i čvrsto je povezana sa navodnjavanjem, cenama đubriva i veličinom poseda. Proizvodnja energije uključuje gas, ugalj, hidroelektrane, nuklearne elektrane i rastući solarni sektor, ali gubici mreže i dugovi u elektroenergetskom lancu izazivaju prekide i visoke troškove. Zvanični ekonomski pregled za fiskalnu 2025/26. godinu procenio je rast BDP-a na 3,7 odsto, posle 2,68 odsto prethodne godine, uz stabilizaciju inflacije i deviznih rezervi. Oporavak ostaje krhak zbog javnog duga, uske poreske baze, uvozne zavisnosti, klimatskih šteta i ponovljenih programa Međunarodnog monetarnog fonda. Rast stanovništva smanjuje dobit po stanovniku, a neformalni rad i nejednak pristup obrazovanju ograničavaju produktivnost.

Digitalni popis iz 2023. izbrojao je 241.499.431 stanovnika u četiri pokrajine i Islamabadskoj teritoriji, ne uključujući odvojene statističke sisteme Azad Džamua i Kašmira i Gilgit-Baltistana. Projekcije Svetske banke i Ujedinjenih nacija za 2025. stavljale su stanovništvo šire zemlje na oko 255 miliona, što Pakistan čini jednom od pet najmnogoljudnijih država sveta. Administrativno jezgro čine Pendžab, Sind, Hajber Pahtunhva i Beludžistan, savezni glavni grad Islamabad, te dve teritorije kojima Pakistan upravlja u širem kašmirskom prostoru. Popis je pokazao da je oko 39 odsto stanovništva urbano, mada veliki periferni pojasevi Karačija, Lahora, Ravalpindija i drugih gradova izmiču jednostavnoj klasifikaciji. Pendžab ima najveći broj stanovnika i gustu mrežu gradova i sela, Sind kombinuje megagrad Karači sa ruralnim donjim Indom, dok je Beludžistan prostorno najveći i najređe naseljen. Visoka stopa prirodnog priraštaja stvara stalnu potrebu za školama, stanovima, vodom i radnim mestima.

Urdu je nacionalni i simbolički zajednički jezik, dok se engleski koristi u višoj upravi, sudstvu, poslovanju i delu obrazovanja. Većina stanovništva, međutim, odrasta uz druge maternje jezike: pandžapski, pašto, sindi, saraiki, beludžijski, hindko, brahui, balti, šina i kašmirski. Islam je državna religija i pripada mu velika većina stanovništva, uglavnom sunitska, uz značajne šiitske zajednice i manje hrišćanske, hinduističke, sikhске i druge manjine. Sufijska svetilišta u Sindu i Pendžabu povezuju duhovnu praksu, poeziju i muziku, dok su kavali i stihovi Bule Šaha i Šaha Abdula Latifa deo šire južnoazijske tradicije. Mogulska arhitektura Lahora, kamene grobnice Maklija, budistički ostaci Gandare i savremena književnost na urduu i regionalnim jezicima pokazuju više istorijskih slojeva. Kultura je istovremeno polje rasprave o verskom zakonu, položaju žena, slobodi izražavanja i manjinskim pravima, a regionalni identiteti ostaju politički važni u federalnoj državi.

Drumska mreža nosi najveći deo putničkog i robnog saobraćaja. Autoputevi povezuju Karači, Hajderabad, Multan, Lahor, Islamabad i Pešavar, dok Karakorumski autoput preko Gilgit-Baltistana vodi prema kineskoj granici na prevoju Hundžerab. Kinesko-pakistanski ekonomski koridor finansirao je puteve, elektrane i razvoj luke Gvadar, ali je otvorio pitanja duga, lokalne koristi, bezbednosti i održivosti. Pakistanske železnice su 2024/25. upravljale mrežom od oko 7.791 kilometar, uglavnom nasleđenom iz kolonijalnog perioda; glavna linija Karači–Lahor–Pešavar nosi najveći promet, dok su mnoge sporedne deonice spore ili obustavljene. Luke Karači i Port Kasim obrađuju većinu pomorske trgovine, a Gvadar ima strateški položaj, ali manji stvarni promet. Međunarodni aerodromi u Karačiju, Lahoru i Islamabadu povezuju zemlju sa Zalivom, Evropom i Azijom. Veliki gradovi ulažu u metrobus, gradske vozove i brzi autobuski prevoz, dok ruralni putevi, kanalizaciona mreža i pouzdano snabdevanje strujom ostaju neujednačeni.

Pakistan je član Ujedinjenih nacija, Organizacije islamske saradnje, Šangajske organizacije za saradnju, Južnoazijskog udruženja za regionalnu saradnju i Komonvelta, a od 1998. je otvoreno nuklearna sila. Odnosi sa Indijom određeni su Kašmirom, ratovima i povremenim krizama, dok granica sa Avganistanom nosi pitanja bezbednosti, izbeglica i prekograničnih zajednica. Kina je najbliži strateški partner i veliki investitor, Sjedinjene Države ostaju važan bezbednosni i finansijski akter, a Saudijska Arabija, UAE i druge zalivske države povezuju investicije sa milionima pakistanskih radnika. Zemlja ima potencijal u velikom domaćem tržištu, mladom stanovništvu, poljoprivrednoj preradi, digitalnim uslugama i tranzitu između Centralne Azije i Arabijskog mora. Međutim, ostvarenje tog potencijala zavisi od poreske i energetske reforme, ulaganja u ljudski kapital, stabilnijeg civilnog poretka i prilagođavanja poplavama, vrućini i oskudici vode. Pakistanova strateška težina je trajna, ali će razvojni značaj rasti samo ako fizičke koridore prati šire uključivanje stanovništva u produktivnu ekonomiju.