Oman

Oman zauzima približno 309.500 kvadratnih kilometara na jugoistočnom rubu Arabijskog poluostrva, između Ujedinjenih Arapskih Emirata, Saudijske Arabije i Jemena. Njegova obala, duga više od 3.000 kilometara kada se uračunaju zalivi i ostrva, prati Omanski zaliv i otvoreno Arapsko more. Severni eksklavni poluostrvski deo Musandam izlazi na Ormuski moreuz, jedan od najprometnijih energetskih prolaza na svetu, dok je enklava Madha okružena teritorijom UAE. Planine Hadžar uzdižu se neposredno iza ravnice Al Batina; Džabal Šams dostiže oko 3.009 metara i predstavlja najvišu tačku zemlje. Prema unutrašnjosti reljef prelazi u kamenite visoravni, šljunkovite pustinje i zapadni rub Rub el Halija, a na jugu planine Dhofar prave odvojenu prirodnu celinu oko Salale. Stalnih reka nema, ali su suva korita, vadiji, ključna za naselja, poljoprivredu i odvođenje povremenih bujičnih voda.

Veći deo zemlje ima vrelu, suvu pustinjsku klimu, ali obala, planine i jug stvaraju izrazite regionalne razlike. U unutrašnjosti letnje dnevne temperature redovno prelaze 40 stepeni, dok visoka vlažnost čini obalu Maskata i Al Batine još opterećujućom. Zime su blage u nizijama i hladne na planinskim visoravnima, gde noćne temperature mogu pasti blizu nule. Dhofar se izdvaja po harifu, sezonskom jugozapadnom monsunu koji od približno juna do septembra donosi maglu, sitnu kišu i znatno niže temperature obroncima iznad Salale. Tropski cikloni iz Arapskog mora povremeno prelaze preko obale i izazivaju poplave; Gonu 2007, Mekunu 2018. i Šahin 2021. pokazali su da su vadiji, priobalna naselja i putna mreža ranjivi i u izrazito suvoj zemlji. Dugoročni pritisci uključuju rast temperature, iscrpljivanje podzemnih voda, zaslanjivanje priobalnih akvifera i visoku zavisnost gradova od energetski zahtevne desalinizacije.

Prirodni pokrivač čine retke akacije i grmlje u unutrašnjosti, kleke u višim delovima Hadžara, mangrove uz pojedine lagune i sezonski ozelenjene šume Dhofara. Planinski pašnjaci i stabla tamjana u južnom Omanu imaju i ekološku i istorijsku vrednost; pejzaž proizvodnje i trgovine tamjanom upisan je na Listu svetske baštine UNESCO-a. Zelene i glavate morske kornjače polažu jaja na obalama Ras el Džinza, Masire i drugih zaštićenih područja, dok se arapski oriks, gazele i nubijski kozorog održavaju u pustinjskim i planinskim staništima. Poljoprivredno zemljište zauzima mali deo teritorije, ali oaze i doline proizvode urme, limetu, banane, povrće i stočnu hranu. Tradicionalni kanali aflađ, od kojih je pet sistema pod zaštitom UNESCO-a, raspodeljuju gravitacionu vodu iz izvora i podzemnih tokova. Savremene bušotine, brane za prihranjivanje akvifera i desalinizacija proširile su ponudu, ali su istovremeno povećale potrebu za preciznijim upravljanjem vodom i ograničavanjem potrošnje.

Arheološki nalazi povezuju Oman sa drevnim područjem Magan, koje je u trećem milenijumu pre nove ere izvozilo bakar i kamen prema Mesopotamiji i dolini Inda. Priobalne luke i planinske oaze bile su deo trgovačkih pravaca za bakar, tamjan, konje i robu iz Indijskog okeana. Islam se proširio u sedmom veku, a ibadizam je postao važna verska i politička tradicija, iz koje se razvio sistem izabranih imama u unutrašnjosti. Portugalci su zauzeli Maskat 1507. i držali ključne luke do 1650, kada ih je potisnula dinastija Jaruba. Omanske flote potom su proširile uticaj duž istočne Afrike i Persijskog zaliva. Ahmad bin Said osnovao je dinastiju Al Bu Said 1744, koja vlada i danas. Tokom 19. veka omanско-zanzibarsko pomorsko carstvo kontrolisalo je trgovačke mreže od Arabije do obale današnje Tanzanije, ali je posle smrti Saida bin Sultana 1856. podeljeno na azijski i afrički ogranak, čime je Maskat izgubio deo ekonomskog težišta.

U 20. veku trajala je napetost između sultanata na obali i ibadijskog imamata u unutrašnjosti. Britanska podrška sultanu pomogla je centralizaciji vlasti, a pobuna u Džabal Ahdaru završena je 1959. U Dhofaru je od 1960-ih delovao levičarski ustanak, podstaknut siromaštvom, izolacijom i regionalnim revolucionarnim pokretima. Kabus bin Said smenio je oca u julu 1970, uz britansku podršku, i pokrenuo ubrzanu izgradnju države finansiranu prihodima od nafte. Pobuna je poražena do sredine decenije, a putevi, škole, bolnice i administracija prošireni su na oblasti koje su ranije imale vrlo ograničen pristup javnim službama. Kabus je istovremeno vodio opreznu spoljnu politiku i održavao veze sa suprotstavljenim regionalnim silama. Posle njegove smrti u januaru 2020. nasledio ga je sultan Haitam bin Tarik. Novi vladar zadržao je osnovni politički sistem, ali je preuredio državne finansije, promenio pravila nasleđivanja i ubrzao programe diverzifikacije pod okvirom Oman Vision 2040.

Nafta i prirodni gas i dalje nose najveći deo izvoza, državnih prihoda i industrijske proizvodnje, iako Oman raspolaže manjim rezervama od vodećih proizvođača Persijskog zaliva. Energetski sektor obuhvata sirovu naftu, rafinerije, tečni prirodni gas i petrohemiju, dok se diverzifikacija usmerava na logistiku, turizam, ribarstvo, rudarstvo, prehrambenu industriju i obnovljivu energiju. Luke Sohar, Salala i Dukm povezuju industrijske zone sa trgovačkim pravcima između Azije, istočne Afrike i Evrope. Projekat Dukm razvija luku, rafineriju, brodogradilište i specijalnu ekonomsku zonu na središnjoj obali, a severni industrijski koridor koristi blizinu UAE i Ormuskog moreuza. Država podržava proizvodnju zelenog vodonika na lokacijama sa snažnim suncem i vetrom, ali komercijalni obim tek treba da se potvrdi. Fiskalne reforme posle pada cena nafte uključile su porez na dodatu vrednost, smanjenje subvencija i restrukturiranje državnih preduzeća. Politika „omanizacije” povećava zapošljavanje državljana, mada privatni sektor i dalje snažno zavisi od stranih radnika.

Elektronski popis iz 2020. evidentirao je približno 4,47 miliona stanovnika, dok je zvanični populacioni sat Nacionalnog centra za statistiku i informacije sredinom jula 2026. pokazivao oko 5,41 miliona. Oko 56,7 odsto tada su činili omanski državljani, a 43,3 odsto strani rezidenti, uglavnom radnici i njihove porodice iz južne Azije, drugih arapskih zemalja i istočne Afrike. Oman je podeljen na 11 guvernorata i 63 vilajeta, nakon dodavanja novih jedinica 2022. Najveća koncentracija stanovništva nalazi se u metropolitanskom području Maskata i duž ravnice Al Batina prema Soharu, dok su Al Vusta i unutrašnji pustinjski vilajeti veoma retko naseljeni. Salala je drugo veliko urbano središte i administrativni centar Dhofara. Brz rast gradova promenio je nekada kompaktnu strukturu oaza u dugačke koridore vila, poslovnih zona i autoputeva. Stanovništvo je mlado, ali država istovremeno priprema penzioni i zdravstveni sistem za postepeno starenje omanskih građana i nastoji da uskladi obrazovanje sa poslovima koje trenutno obavljaju doseljenici.

Arapski je službeni jezik i osnova uprave i školovanja, dok se engleski široko koristi u poslovanju, visokom obrazovanju i uslugama. Beludžijski, svahili, džabali i mehri, kao i urdu, bengalski, malajalam i druge južnoazijske jezike, moguće je čuti u različitim delovima zemlje. Ibadijski islam ima posebno mesto u istoriji sultanata, ali stanovništvo obuhvata i sunite, šiite, hinduse, hrišćane i druge zajednice. Pomorska prošlost ostavila je trag u muzici, rečniku i porodičnim vezama između Maskata, Zanzibara, Gvadara i indijskih luka. Utvrđenja u Nizvi, Bahli, Rustaku i Džabrinu pokazuju nekadašnju organizaciju oaza i odbrane, dok tradicionalne kuće u Matri i Suru nose elemente indijsko-okeanske trgovine. Zanati od srebra, izrada handžara, brodogradnja drvenih daua i pesničke tradicije opstaju uz savremenu kulturnu infrastrukturu, uključujući Kraljevsku operu u Maskatu. Društvene promene su brze, ali se javni život i dalje oslanja na porodične mreže, plemensko poreklo i lokalne skupštine, uz snažnu centralnu monarhijsku vlast.

Moderni saobraćajni sistem izgrađen je gotovo u potpunosti posle 1970. Mreža asfaltiranih puteva povezuje Maskat sa Soharom i granicom UAE, Nizvom i unutrašnjošću, te sa Salalom na udaljenosti većoj od 1.000 kilometara. Planinske deonice i prelazi kroz vadije zahtevaju stalno održavanje, a nagle poplave mogu privremeno preseći i nove trase. Zemlja nema putničku železnicu; planirani zalivski koridori i teretna veza prema industrijskim zonama napreduju sporije od drumskih projekata. Luke Salala, Sohar i Dukm specijalizovane su za kontejnere, rasuti teret, energente i industriju, dok Sultan Kabus u Matri ima sve izraženiju turističku i kruzersku ulogu. Međunarodni aerodrom Maskat, otvoren u savremenom terminalu 2018, glavno je čvorište, a Salala, Sohar i Dukm dopunjuju mrežu. Gradski javni prevoz se širi autobusima, ali su privatni automobili i taksiji i dalje dominantni. Vodovodi i električna mreža dosežu većinu naselja, dok desalinizacija i gasne elektrane povezuju infrastrukturu sa energetskom politikom.

Oman je član Ujedinjenih nacija, Saveta za saradnju arapskih država Zaliva, Arapske lige, Organizacije islamske saradnje i Svetske trgovinske organizacije. Njegov međunarodni značaj prevazilazi veličinu stanovništva zbog kontrole južne obale Ormuskog moreuza i reputacije posrednika između Irana, zalivskih monarhija i zapadnih država. Maskat je bio domaćin diskretnih pregovora o iranskom nuklearnom programu, razmenama zarobljenika i sukobima u Jemenu, oslanjajući se na politiku koja izbegava otvoreno svrstavanje. Ta ravnoteža zahteva stabilne odnose sa susedima i zaštitu pomorskih pravaca, dok unutrašnji razvoj zavisi od smanjenja budžetske osetljivosti na cenu nafte. Voda, zapošljavanje mladih, produktivnost privatnog sektora i prilagođavanje ekstremnoj vrućini ostaju strukturni izazovi. Istovremeno, luke van Ormuskog moreuza, iskustvo pomorske trgovine, obnovljivi izvori i politička sposobnost posredovanja daju Omanu realne izvore buduće važnosti, pod uslovom da diverzifikacija stvori trajne poslove, a ne samo nove kapitalno intenzivne projekte.