Irak

Irak beslaat ongeveer 438.000 vierkante kilometer en ligt in het hart van West-Azië, tussen Turkije, Iran, Koeweit, Saudi-Arabië, Jordanië en Syrië. Het land heeft slechts een korte kust aan de noordwestelijke Perzische Golf, maar bezit via de Shatt al-Arab en de havenzone rond Umm Qasr een strategische toegang tot zee. De Tigris en de Eufraat dalen vanuit Anatolië af naar de alluviale vlakte van Mesopotamië, waar zij landbouw, steden en beschavingen mogelijk maakten, en komen in het zuiden samen. Noordelijk Irak stijgt naar de uitlopers van de Taurus en Zagros, met bergtoppen boven 3.000 meter in de Koerdische regio. Tussen de bergzone en de zuidelijke vlakte liggen golvende graangebieden rond Mosul, Kirkuk en Erbil; westelijk Anbar bestaat grotendeels uit steen- en zandwoestijn. Het landschap lijkt open en vlak, maar hoogte, bodem en waterbeschikbaarheid verdelen het land in scherp verschillende natuurlijke regio’s.

Het klimaat is overwegend droog en continentaal. In Basra en de zuidelijke vlakte overschrijden zomertemperaturen geregeld 45 graden Celsius, terwijl bergdalen in het noordoosten koude winters met sneeuw kennen. De meeste neerslag valt tussen november en april; in de zuidelijke woestijn kan jaarlijks minder dan 150 millimeter vallen, tegenover meer dan 700 millimeter in delen van de Koerdische bergen. Irak is sterk afhankelijk van rivierwater dat buiten zijn grenzen ontstaat. Dammen, irrigatie en klimaatverandering in Turkije en Iran verminderen de instroom, terwijl verdamping, lekkende kanalen, verzilting en vervuiling het beschikbare water verder aantasten. Droogte heeft landbouwgrond en moerassen onder druk gezet, maar plotselinge regen veroorzaakt in dichtbebouwde steden ook overstromingen. Fijn stof uit uitgedroogde bodems leidt tot frequente zand- en stofstormen. Stijgende hitte en onzeker rivierbeheer behoren daardoor tot de meest directe risico’s voor voedselproductie, volksgezondheid en stedelijke infrastructuur.

De zuidelijke Mesopotamische moerassen vormen het meest karakteristieke waterecosysteem. Ze werden in de jaren negentig grotendeels drooggelegd als politiek en militair instrument, maar na 2003 zijn delen opnieuw onder water gezet. Het gebied, dat samen met oude steden als Uruk en Ur op de Werelderfgoedlijst staat, ondersteunt rietvelden, visserij, waterbuffels en trekvogels, maar blijft kwetsbaar voor lage rivierafvoer, zoutindringing en olievervuiling. In het noorden liggen eikenbossen en bergweiden, terwijl de centrale en westelijke gebieden uit steppe en woestijn bestaan. Landbouw concentreert zich langs rivieren en in de regenafhankelijke graanzone rond Nineve en Kirkuk. Tarwe, gerst, dadels, groenten en veeteelt zijn belangrijk, maar productie schommelt sterk door watertekort, conflictsschade en beperkte opslag. Olievelden, stedelijke uitbreiding en ongecontroleerde afvalstromen hebben lokale habitats aangetast. Herstel van wetlands, efficiëntere irrigatie en grensoverschrijdende waterafspraken zijn daarom niet alleen milieubeleid, maar voorwaarden voor economische en sociale stabiliteit.

Mesopotamië bracht enkele van de vroegste steden, schriftstelsels en gecentraliseerde staten voort. Sumerische stadstaten ontwikkelden zich in het vierde en derde millennium voor Christus; Akkad, Babylonië en Assyrië bouwden vervolgens rijken die bestuur, recht, handel en militaire organisatie over grote gebieden verspreidden. Na Perzische en Hellenistische heerschappij werd de regio in de zevende eeuw onderdeel van het islamitische rijk. Bagdad, gesticht in 762 als hoofdstad van de Abbasiden, groeide uit tot een centrum van wetenschap, vertaling, handel en religie. De Mongoolse verovering van 1258 beëindigde het Abbasidische kalifaat in Bagdad en beschadigde irrigatiesystemen, maar regionale steden bleven deel van handelsroutes tussen Anatolië, Iran, de Golf en India. Vanaf de zestiende eeuw streden Ottomanen en Safaviden om het gebied. Uiteindelijk bestuurde het Ottomaanse Rijk de provincies Mosul, Bagdad en Basra, zonder ze tot één nationale eenheid in moderne zin samen te voegen.

Na de Eerste Wereldoorlog bracht Groot-Brittannië de drie voormalige Ottomaanse provincies samen in een mandaatgebied. Een brede opstand in 1920 dwong Londen tot indirecter bestuur, waarna Faisal I in 1921 koning werd. Irak werd in 1932 formeel onafhankelijk, maar Britse militaire en oliebelangen bleven invloedrijk. De monarchie viel in 1958 door een militaire revolutie. Na jaren van coups nam de Ba’ath-partij in 1968 de macht over en bouwde zij een gecentraliseerde, olierijke maar repressieve staat. Saddam Hoessein werd president in 1979. De oorlog met Iran van 1980 tot 1988 kostte honderdduizenden levens en werd gevolgd door de invasie van Koeweit in 1990, internationale sancties en de Golfoorlog van 1991. De door de Verenigde Staten geleide invasie van 2003 wierp het regime omver, maar ontmanteling van instellingen, sektarisch geweld en opstand verzwakten de nieuwe orde. Islamitische Staat veroverde in 2014 grote gebieden; de territoriale nederlaag in 2017 liet verwoeste steden, ontheemding en een blijvende veiligheidslast achter.

De huidige economie wordt vrijwel volledig bepaald door olie. Irak behoort tot de grootste producenten binnen OPEC, en ruwe olie levert doorgaans meer dan negen tienden van de exportopbrengsten en het grootste deel van de overheidsinkomsten. De sector creëert echter relatief weinig banen, waardoor de staat via salarissen, pensioenen en contracten een groot deel van de economie ondersteunt. Dit model maakt begrotingen gevoelig voor olieprijzen, exportcapaciteit en afspraken binnen OPEC+. Landbouw, bouw, handel, telecommunicatie en religieus toerisme bieden werk, maar worden gehinderd door stroomuitval, gebrekkige kredietverlening, corruptie en administratieve versnippering. Grote gasvolumes worden nog afgefakkeld, hoewel projecten voor verwerking en elektriciteitsopwekking worden uitgebreid. De voordelen van olie zijn ongelijk verdeeld: Basra produceert het grootste deel van de export, terwijl veel inwoners daar kampen met vervuild water en onvoldoende diensten. Diversificatie vereist niet alleen particuliere investeringen, maar ook hervorming van staatsbedrijven, banken, aanbestedingen en onderwijs.

De nationale volkstelling van november 2024, waarvan in november 2025 definitieve resultaten werden bekendgemaakt, telde 46.118.793 inwoners. Het was de eerste volledige telling in bijna vier decennia en omvatte ook de Koerdische regio. Ongeveer twee derde tot ruim zeventig procent van de bevolking woont in stedelijke gebieden, afhankelijk van de gebruikte regionale definitie. Bagdad is veruit de grootste agglomeratie; andere grote concentraties liggen in Basra, Mosul, Erbil, Najaf, Karbala, Sulaymaniyah en Kirkuk. Irak heeft sinds de officiële erkenning van Halabja in mei 2025 negentien gouvernementen. Drie gouvernementen vormen de kern van de autonome Koerdische Regio, terwijl de status van betwiste gebieden rond Kirkuk, Sinjar en delen van Nineve politiek gevoelig blijft. De bevolking is jong en groeit snel, waardoor jaarlijks grote aantallen nieuwkomers de arbeidsmarkt betreden. Arabieren en Koerden vormen de grootste gemeenschappen, naast Turkmenen, Assyriërs en Chaldeeërs, Armeniërs, Jezidi’s, Shabaks, Mandaeërs en andere groepen.

Arabisch en Koerdisch zijn de officiële talen van de federale staat; Turkmeens en Syrisch-Aramees hebben in bepaalde gebieden een erkende status. Religie en gemeenschap beïnvloeden politiek en sociaal leven, maar de samenleving kan niet uitsluitend worden verklaard als een verdeling tussen sjiieten, soennieten en Koerden. Steden, stammen, beroepsnetwerken, generaties en lokale geschiedenissen zijn eveneens bepalend. Najaf en Karbala zijn grote centra van sjiitische geleerdheid en pelgrimage, terwijl Mosul, Erbil en Kirkuk eeuwenlang meertalige handelssteden waren. De maqamtraditie van Bagdad, epische en religieuze poëzie, kalligrafie, tapijt- en metaalwerk en de architectuur van binnenhoven en baksteen tonen een cultuur die zowel Mesopotamische, Arabische, Perzische, Turkse als Koerdische invloeden draagt. Oorlog heeft bibliotheken, heiligdommen en archeologische sites beschadigd, maar restauratie in Mosul en elders laat zien dat cultureel herstel onderdeel is geworden van stedelijke wederopbouw en maatschappelijk herstel.

Wegen dragen het grootste deel van personen- en goederenvervoer. Hoofdcorridors verbinden Bagdad met Basra, Koeweit, Jordanië, Syrië, Turkije en Iran, maar controles, onderhoudsverschillen en congestie verlengen reistijden. Het spoorwegnet heeft een historische noord-zuidas van Bagdad naar Basra en verbindingen richting Fallujah, Ramadi, Mosul en de Syrische grens, maar veel trajecten zijn beschadigd, langzaam of beperkt in gebruik. Een ambitieus “Development Road”-project moet de haven Grand Faw via spoor en autosnelweg met Turkije en Europa verbinden, al vereisen financiering, veiligheid en regionale afstemming jarenlange uitvoering. Umm Qasr verwerkt het grootste deel van de zeehandel; Grand Faw wordt uitgebouwd als diepzeehaven. Bagdad, Basra, Najaf, Erbil en Sulaymaniyah hebben internationale luchthavens. In steden domineren minibussen, taxi’s en particuliere auto’s, terwijl formeel openbaar vervoer beperkt blijft. Elektriciteitsnetten, watervoorziening en digitale verbindingen zijn verbeterd, maar de kwaliteit verschilt sterk per wijk en provincie.

Irak is lid van de Verenigde Naties, de Arabische Liga, OPEC, de Organisatie voor Islamitische Samenwerking en verschillende regionale economische verbanden. Het onderhoudt nauwe maar complexe relaties met Iran, de Verenigde Staten, Turkije, de Golfstaten en Europa, en probeert te voorkomen dat rivaliteiten op zijn grondgebied worden uitgevochten. De federale orde heeft ruimte geschapen voor Koerdische autonomie en verkiezingen, maar ook langdurige geschillen over olie-inkomsten, begrotingen, milities en bevoegdheden. Watertekort, jeugdwerkloosheid, corruptie, ontheemding en klimaatstress blijven structurele problemen, terwijl olie-inkomsten nog altijd de middelen bieden voor grote investeringen. De toekomstige betekenis van Irak zal afhangen van de vraag of het zijn ligging tussen de Golf, Turkije en de Levant kan omzetten in betrouwbare handel en energie-infrastructuur, zonder opnieuw te worden gereduceerd tot een arena voor regionale confrontatie.