Nigerija

Nigerija zauzima 923.768 kvadratnih kilometara između Sahela i Gvinejskog zaliva, sa približno 850 kilometara atlantske obale. Graniči se sa Beninom, Nigerom, Čadom i Kamerunom. Reke Niger i Benue spajaju se kod Lokoje i dele zemlju na velike reljefne i istorijske oblasti pre nego što Niger kroz mrežu rukavaca stigne do jedne od najvećih delta na svetu. Jug čine niske obalske ravnice, mangrove i nekada prostrane prašume, središte savane, rečne doline i visoravan Džos, a sever ravnije sudanske i sahelske oblasti. Na istoku se teren uzdiže prema Adamavi i Mambila visoravni; Čapal Vadi na granici sa Kamerunom dostiže oko 2.419 metara. Jezero Čad na severoistoku danas zauzima promenljiv i mnogo manji prostor nego u ranijim decenijama, što utiče na ribarstvo, ispašu i regionalnu bezbednost.

Klimatske zone prate približno smer jug–sever. Obala i delta imaju visoku vlažnost i duge kišne periode, sa godišnjim količinama koje u pojedinim oblastima prelaze 3.000 milimetara. Središnja Nigerija ima tropsku savansku klimu i jasniju suvu sezonu, dok krajnji sever prima znatno manje kiše tokom nekoliko letnjih meseci. Harmatan od približno novembra do februara donosi suv i prašnjav vazduh iz Sahare, naročito na severu. Poplave duž Nigera, Benuea i u brzo izgrađenim gradovima periodično raseljavaju stotine hiljada ljudi, dok su suša i rast temperature ozbiljniji za severne pašnjake i useve. Jugoistok trpi snažnu jaružnu eroziju, Lagos i delta izloženi su porastu nivoa mora, a višedecenijska izlivanja nafte zagađuju zemljište i vodu. Ekološki rizik zato se razlikuje po regionu i usko je povezan sa kvalitetom upravljanja.

Mangrovske šume delte Nigera spadaju među najveće u Africi i čine složen sistem kanala, močvara i slatkovodnih šuma. Na jugoistoku preostale prašume Cross Rivera čuvaju primate i druge vrste sa vrlo ograničenim staništem, dok centralni i severni pojasevi prelaze iz gvinejske u sudansku savanu. Parkovi Cross River, Gashaka-Gumti, Kainji Lake i Yankari štite različite ekosisteme, ali se suočavaju sa lovom, sečom, poljoprivrednim širenjem i nesigurnošću. Nigerija je izgubila veliki deo izvornog šumskog pokrivača zbog rasta stanovništva, ogreva, puteva i komercijalne proizvodnje. Poljoprivreda koristi mnogo veću površinu i zapošljava više ljudi od naftnog sektora: kasava, jam, kukuruz i pirinač dominiraju u vlažnijim zonama, dok sever proizvodi proso, sirak, kikiriki, susam i stoku. Sukobi oko zemljišta i vode često imaju lokalne, političke i kriminalne uzroke, ne samo etničke ili klimatske.

Prekolonijalni prostor današnje Nigerije sadržao je mnoštvo država i gradskih mreža. Kultura Nok ostavila je terakote i rane tragove obrade gvožđa u središnjoj oblasti. Na severu su Hausa gradovi povezivali zanate i transsaharsku trgovinu, dok je Kanem-Bornu vekovima dominirao područjem jezera Čad. Jorubsko kraljevstvo Ojo razvilo je konjicu i trgovačke veze, Beninsko kraljevstvo složenu dvorsku umetnost i administraciju, a zajednice Igbo-Ukwu i Nri političke i verske institucije bez jedinstvene centralizovane monarhije. Sokotski kalifat, nastao posle džihada Usmana dan Fodija 1804, postao je najveća politička formacija devetnaestovekovnog severa. Atlantska trgovina porobljenim ljudima, a zatim palminim uljem, preusmerila je južne ekonomije prema obali i pojačala evropsko prisustvo, ali nije izbrisala domaće trgovačke i političke sisteme.

Britanija je pripojila Lagos 1861. i postepeno širila kontrolu kroz kompanijske povelje, vojne pohode i protektorate. Severni i Južni protektorat spojeni su 1914. u Nigeriju, administrativnu jedinicu čije su granice obuhvatile stotine jezika i različite političke tradicije. Indirektna uprava oslanjala se na emirate na severu, ali je na jugu često stvarala nove „tradicionalne“ autoritete koji nisu odgovarali lokalnim institucijama. Nezavisnost je stečena 1. oktobra 1960, a republika proglašena 1963. Regionalne napetosti i vojni pučevi 1966. prethodili su pokušaju otcepljenja Bijafre i građanskom ratu 1967–1970, u kojem su glad i blokada odneli ogroman broj života. Naftni bum ojačao je saveznu državu, ali i korupciju i vojnu vlast. Četvrta republika traje od 1999, uz redovne izbore, ali i sporove oko bezbednosti, izbornih institucija i podele prihoda.

Nigerija je najveća i najraznovrsnija privreda zapadne Afrike, iako veličina u dolarima snažno varira sa kursom naire. Sirova nafta i gas i dalje donose najveći deo robnog izvoza i važan deo javnih prihoda, ali učestvuju sa manjim delom u zaposlenosti i ukupnoj proizvodnji nego poljoprivreda i usluge. Telekomunikacije, bankarstvo, trgovina, građevinarstvo, digitalne platforme, filmska industrija Nolivud i muzika stvaraju velika domaća tržišta. Cement, hrana, petrohemija i nova rafinerijska postrojenja proširuju industriju, dok nestabilna električna mreža primorava preduzeća na skupe generatore. Ukidanje subvencije na gorivo i promena deviznog režima od 2023. trebalo je da smanje fiskalne poremećaje, ali su ubrzali inflaciju i rast životnih troškova. Svetska banka je za 2025. procenjivala rast od oko četiri odsto; uz rast stanovništva, ključ je veća produktivnost po stanovniku i više formalnih radnih mesta.

Zvanični popis iz 2006. zabeležio je 140.431.790 stanovnika, ali je zastareo i dugo predmet političkih i metodoloških rasprava. UNFPA i Svetska banka procenjivali su za 2025. približno 237,5 miliona ljudi, čime Nigerija ostaje daleko najmnogoljudnija afrička država. Federaciju čini 36 država i Federalna teritorija glavnog grada Abuja, podeljenih na 774 lokalne upravne jedinice. Stanovništvo je raspoređeno u nekoliko velikih osa: megaregion Lagosa i jugozapada, gusto naseljeni jugoistok, severni gradovi Kano i Kaduna, centralna oblast oko Abuje i naftna delta. Lagos je jedna od najbrže rastućih urbanih aglomeracija sveta, ali tačan broj zavisi od granica i metoda procene. Brz prirodni priraštaj i unutrašnja migracija šire neformalna naselja, opterećuju škole i bolnice i povećavaju potražnju za zemljištem, energijom i prevozom.

Engleski je službeni jezik savezne uprave i zajedničko sredstvo obrazovanja i poslovanja, ali se u zemlji govori više od 500 jezika. Hausa je najrasprostranjenija na severu i široko se koristi u trgovini, joruba dominira na jugozapadu, a igbo na jugoistoku, uz velike jezike kao što su fulfulde, kanuri, tiv, ibibio, edo i idžav. Nigerijski pidžin prerastao je regionalne granice kroz gradove, radio, internet i popularnu kulturu. Islam je većinski na severu, hrišćanstvo na jugu i u delu srednjeg pojasa, dok se domaće verske ideje nastavljaju unutar i pored obe tradicije. Dvorski bronzani i mesingani radovi Benina, jorubska Ife skulptura i Igbo-Ukwu metal ukazuju na dugu istoriju specijalizovane umetnosti. Savremena književnost, od Činue Ačebea do Volea Šojinke i novih autora, zajedno sa Nolivudom i afrobitsom, daje zemlji veliki kulturni uticaj.

Putevi nose najveći deo putnika i robe, ali zagušenja, oštećenja, bezbednosne kontrolne tačke i slabo održavanje povećavaju troškove između regiona. Savezne magistrale povezuju Lagos, Ibadan, Benin City, Onitshu, Abuju, Kadunu, Kano, Maiduguri i Port Harcourt. Moderne pruge standardnog koloseka rade na pravcima Abuja–Kaduna, Lagos–Ibadan i Itakpe–Warri, dok se stara uskotračna mreža obnavlja postepeno i sa neujednačenim rezultatima. Luke Apapa i Tin Can u Lagosu, nova dubokovodna luka Lekki, Onne i Port Harcourt obrađuju najveći deo pomorske trgovine, ali carinski postupci i kopneni pristup često stvaraju zastoje. Aerodromi u Lagosu i Abuji imaju vodeće međunarodne veze, uz Kano, Port Harcourt i regionalne terminale. Gradski prevoz obuhvata autobuse, minibuseve, motocikle, trajekte i početne železničke sisteme, ali ponuda znatno zaostaje za rastom gradova.

Nigerija je član Ujedinjenih nacija, Afričke unije, ECOWAS-a, Komonvelta, OPEC-a i grupe D-8. Kao sedište ECOWAS-a, najveće tržište regiona i jedna od najbrojnijih diplomatskih i vojnih sila kontinenta, ima posebno veliku ulogu u zapadnoafričkoj stabilnosti. Njena mogućnost delovanja ipak je ograničena unutrašnjim izazovima: pobunom na severoistoku, razbojništvom i otmicama na severozapadu, sukobima u srednjem pojasu, kriminalom u delti i nepoverenjem prema institucijama. Energetski resursi, veliko domaće tržište, dijaspora i kreativna industrija pružaju izuzetne mogućnosti, ali stanovništvo traži brže poboljšanje struje, bezbednosti, obrazovanja i zaposlenosti. Reforma fiskalnog federalizma i pouzdaniji podaci o stanovništvu biće važni za pravičniju raspodelu škola, zdravstvenih kapaciteta i infrastrukturnih ulaganja. Buduća međunarodna težina Nigerije zavisiće manje od same veličine, a više od sposobnosti savezne države i država članica da pretvore demografski rast u produktivnost, javno poverenje i regionalno vođstvo.