Jemen

Jemen zauzima približno 528.000 kvadratnih kilometara na jugozapadnom kraju Arapskog poluostrva. Graniči se sa Saudijskom Arabijom na severu i Omanom na istoku, dok obale izlaze na Crveno more i Adenski zaliv. Tesnac Bab el Mandeb, širok svega nekoliko desetina kilometara, povezuje Crveno more sa Indijskim okeanom i čini zemlju neposrednim susedom jedne od najvažnijih svetskih pomorskih ruta. Zapadnu obalu zauzima vrela nizija Tihama, iza koje se planine naglo uzdižu iznad 3.000 metara; Džebel Nabi Šuajb, visok oko 3.666 metara, najviša je tačka Arapskog poluostrva. Istočno od visokih oblasti plato prelazi u pustinje Hadramauta i Rub el Halija. Ostrva uključuju Kamaran u Crvenom moru i arhipelag Sokotra u Arapskom moru, udaljen oko 350 kilometara od kopna. Većina stanovništva živi u zapadnim visoravnima, oko Sane, Taiza i Iba, gde su istorijske terase omogućile gusto naseljavanje bez velikih reka.

Klima se snažno menja sa visinom i položajem. Tihama i obala Adena su veoma tople i vlažne, dok visoravni oko Sane imaju blaža leta, hladne noći i sezonske kiše. Jugozapadne planine primaju najviše padavina na Arapskom poluostrvu, uglavnom u dve sezone tokom proleća i leta, ali količina znatno varira iz godine u godinu. Istočni Hadramaut i severne pustinje gotovo su bez kiše. Tropski cikloni povremeno pogađaju južnu obalu i Sokotru, donoseći bujične poplave u suvim vadijima. Voda je najveće dugoročno ograničenje. Podzemne rezerve opadaju oko velikih gradova, tradicionalne cisterne i terase su zapuštene, a rat je oštetio pumpe i vodovode. Uzgoj kata troši znatan deo navodnjavanja. Klimatske promene povećavaju toplotu, sušu i intenzitet ekstremnih padavina, pa zemlja istovremeno pati od nestašice vode i razornih poplava.

Ekosistemi obuhvataju visokoplaninske šikare, suve akacije, obalne mangrove, koralne grebene, pustinjske ravni i jedinstvenu floru Sokotre. Izolovani arhipelag ima stotine endemskih biljaka, među njima drvo zmajeve krvi, i upisan je na Listu svetske baštine. Na kopnu su terasasta polja vekovima zadržavala zemljište i vodu na strmim padinama, omogućavajući uzgoj žitarica, kafe, voća i povrća. Napuštanje terasa, seča za ogrev i nekontrolisana ispaša povećavaju eroziju. Obalno ribarstvo ima veliki potencijal, ali sukob, nedostatak hladnjača, oštećene luke i ilegalni ulov ograničavaju prihod. Zaštićena područja postoje na papiru, ali državne institucije i lokalne zajednice nemaju sredstva za nadzor. Ekološka obnova zahteva više od proglašenja rezervata: potrebno je obnoviti terase, upravljati bunarima, ukloniti mine sa poljoprivrednog zemljišta i omogućiti zajednicama prihod koji ne zavisi od iscrpljivanja šuma i mora.

Jugozapadna Arabija razvila je rane države zahvaljujući kontroli trgovine tamjanom i navodnjavanju. Kraljevstva Saba, Kataban, Hadramaut i Himjar gradila su brane, gradove i karavanske puteve koji su povezivali južnu Arabiju sa Levantom i Mediteranom. Brana u Maribu postala je simbol hidrauličke organizacije drevne Sabe. Himjar je u kasnoj antici ujedinio veliki deo regiona, a politički sukobi uključivali su jevrejske, hrišćanske, aksumske i persijske sile. Islam se proširio u 7. veku i Jemen je uključen u kalifate, ali su planine zadržale snažne lokalne dinastije i plemenske strukture. Zejdijski imamat, oblik šiitske vlasti, ukorenio se u severnim visoravnima od 9. veka. Južne luke Aden i Moha povezivale su Indijski okean, Crveno more i Osmansko carstvo; ime Mohe ostalo je trajno povezano sa izvozom jemenske kafe.

Osmansko carstvo kontrolisalo je delove severa u dva perioda, dok je Britanija zauzela Aden 1839. i kasnije uspostavila protektorate u južnim sultanatima. Sever je posle Prvog svetskog rata postao nezavisna imamska država, a revolucija 1962. pokrenula je građanski rat i stvorila Jemensku Arapsku Republiku. Britanci su se povukli iz Adena 1967, nakon čega je na jugu nastala socijalistička Narodna Demokratska Republika Jemen. Dve države ujedinile su se 1990. pod predsednikom Alijem Abdulahom Salehom, ali su neravnoteža vlasti, slabe institucije i rat 1994. ostavili duboke podele. Protesti 2011. prisilili su Saleha da prenese vlast Abd Rabu Mansuru Hadiju. Pokret Ansar Alah, poznat kao Huti, zauzeo je Sanu 2014, a vojna intervencija koalicije predvođene Saudijskom Arabijom počela je 2015. Zemlja je od tada podeljena između suparničkih vlasti, lokalnih formacija i regionalnih pokrovitelja.

Pre rata privreda se oslanjala na skroman izvoz nafte i gasa, državne plate, poljoprivredu, trgovinu, ribarstvo i doznake. Proizvodnja nafte nikada nije bila dovoljna da stvori bogatstvo zalivskih monarhija, a prihodi su opadali i pre 2011. Sukob je razdvojio centralnu banku, poreske sisteme i valute, prekinuo izvoz iz mnogih polja i oštetio puteve, luke i elektrane. Rial ima različitu vrednost u oblastima pod različitim vlastima, što produbljuje regionalne razlike u cenama i platama. Huti prikupljaju prihode u gusto naseljenom severozapadu, dok međunarodno priznata vlast zavisi od spoljne pomoći i ograničenih prihoda iz juga. Poljoprivreda zapošljava veliki broj ljudi, ali uvozi obezbeđuju većinu žitarica. Napadi na luke i brodove u Crvenom moru dodatno su povećali troškove osiguranja i trgovine. Oporavak zahteva politički dogovor, jedinstvenu monetarnu politiku i obnovu izvoza bez ponovnog stvaranja rentne, centralizovane ekonomije.

Poslednji puni popis iz 2004. evidentirao je približno 19,7 miliona stanovnika. Zbog brzog prirodnog rasta i dugog prekida statističkog sistema, procene za 2025. kretale su se oko 40 do 41 milion, ali rat, raseljavanje i migracija čine preciznost ograničenom. Jemen je podeljen na 21 guvernorat i posebnu opštinu glavnog grada, Amanat el Asima, što se često računa kao 22 prvostepene jedinice. Najgušće su visoravni oko Sane, Iba i Taiza, dok su Mahra, Hadramaut i pustinjska unutrašnjost retko naseljeni. Milioni ljudi su interno raseljeni, mnogi više puta. Društvo je pretežno arapsko, ali regionalni identiteti, plemenske konfederacije i istorija severa i juga ostaju politički značajni. Muhamašini, marginalizovana zajednica afričkog porekla, suočavaju se sa trajnom diskriminacijom. Mlada starosna struktura mogla bi biti razvojna prednost, ali u uslovima rata znači ogromnu potražnju za školama, zdravством i poslovima koje institucije ne mogu da obezbede.

Arapski je službeni jezik, sa brojnim regionalnim dijalektima. Na Sokotri se govori sokotri, a u Mahri mehri, drevni južnoarapski jezici različiti od arapskog. Većina stanovništva pripada sunitskoj šafijskoj ili zejdijskoj šiitskoj tradiciji, sa regionalnim preklapanjima koja su istorijski često bila manje oštra nego savremene političke podele. Stari grad Sana sa višespratnim kućama od zemlje i opeke, grad Šibam u Hadramautu i lučka arhitektura Zabida pokazuju prilagođavanje gradnje klimi i društvenoj organizaciji. Poezija, plemensko posredovanje, muzika lutnje kanbus i tradicija kafe imaju duboke regionalne korene. Rat je oštetio istorijska mesta, zatvorio kulturne institucije i podstakao šverc antikviteta. Kulturno nasleđe ipak ostaje resurs društvene povezanosti, pod uslovom da se ne koristi za opravdavanje političke dominacije jedne verske, plemenske ili regionalne grupe.

Jemen nema železničku mrežu, pa putevi nose gotovo sav unutrašnji saobraćaj. Planinski teren, poplave, nedostatak održavanja i ratna oštećenja čine mnoge pravce sporim ili nebezbednim. Glavni koridori povezuju Sanu sa Hodeidom, Taizom i Adenom, ali kontrolne tačke i frontovi mogu potpuno promeniti putovanje. Luke Aden, Hodeida, Salif i Mukala ključne su za uvoz hrane, goriva i humanitarne pomoći. Hodeida opslužuje najveći deo stanovništva na severozapadu, zbog čega svako zatvaranje ima nacionalne posledice. Aerodromi u Sani i Adenu rade ograničeno i povremeno su meta napada, dok lokalni aerodromi imaju mali kapacitet. Električna mreža je fragmentisana; domaćinstva se oslanjaju na privatne generatore i solarne panele. Telekomunikacije funkcionišu bolje od mnogih fizičkih sistema, ali su podeljene između vlasti i izložene cenzuri. Obnova infrastrukture moraće da uskladi hitne popravke sa dugoročnim nacionalnim standardima.

Jemen je član Ujedinjenih nacija, Arapske lige i Organizacije islamske saradnje, ali je njegova međunarodna uloga poslednjih godina određena ratom i položajem uz Bab el Mandeb. Ujedinjene nacije su za 2026. procenjivale da više od 21 milion ljudi treba neki oblik humanitarne pomoći, a akutna nesigurnost hrane pogađa većinu regiona. Regionalne sile vide Jemen kroz odnose Saudijske Arabije, Irana, Ujedinjenih Arapskih Emirata i bezbednost Crvenog mora, dok lokalni akteri imaju sopstvene ciljeve koji se ne mogu svesti na spoljne pokrovitelje. Najrealnije prilike leže u obnovi poljoprivrednih terasa, ribarstvu, lukama, solarnoj energiji i trgovini između Arabije i Roga Afrike. Međutim, nijedan sektor ne može nadomestiti politički sporazum koji objedinjuje prihode, javne plate i osnovne institucije. Budući značaj Jemena proizlazi iz strateškog položaja, ali će njegova stabilnost zavisiti od pretvaranja tog položaja iz izvora sukoba u osnovu funkcionalne trgovine i zajedničke države.