Jemen

Jemen beslaat volgens de meest gebruikte internationale opgaven ongeveer 528.000 vierkante kilometer in het zuidwesten van het Arabische Schiereiland, al hanteren sommige datasets een kleiner landoppervlak door verschillen in de behandeling van woestijngrenzen en eilanden. Het grenst aan Saoedi-Arabië en Oman en heeft kustlijnen aan de Rode Zee, de Golf van Aden en de Arabische Zee. Achter de hete, vlakke Tihamakust stijgt het westelijke hoogland abrupt tot meer dan 3.000 meter; Jabal an-Nabi Shu’ayb bereikt circa 3.666 meter en is de hoogste top van het schiereiland. Oostwaarts gaat het reliëf over in droge plateaus, diepe wadi’s en de brede Hadramautvallei, waarna het land aansluit op de Rub al-Khali. Tot Jemen behoren ook eilanden in strategische wateren, waaronder Socotra in de Arabische Zee en Perim bij Bab el-Mandeb. De combinatie van hoogland, kustvlakten, woestijn en archipels heeft altijd verschillende landbouw-, handels- en politieke regio’s voortgebracht.

Het klimaat varieert sterker met hoogte en moessoninvloed dan het beeld van een uniform woestijnland suggereert. Langs de Rode Zee zijn zomers extreem heet en vochtig, terwijl Sanaa op ongeveer 2.300 meter koelere dagen en koude winternachten kent. De westelijke en zuidwestelijke hooglanden ontvangen tijdens twee regenseizoenen, vooral rond april–mei en juli–september, voldoende neerslag voor terrasbouw. Het oosten en noordoosten zijn veel droger. Socotra staat onder invloed van de Indische-Oceaanmoesson, met harde zomerwinden en episodische tropische cyclonen. Regen valt vaak in korte, intense buien die overstromingen veroorzaken in droge wadi’s en dichtbebouwde steden. Langdurige droogte, stijgende temperaturen en onvoorspelbare seizoenen verminderen de opbrengst van regenafhankelijke landbouw. Grondwater wordt sneller onttrokken dan aangevuld, vooral rond Sanaa en in gebieden waar qat veel irrigatie vraagt. Oorlogsschade aan pompen, dammen en leidingen heeft de watercrisis verdiept.

Jemens ecosystemen omvatten acacia- en doornstruiklanden, hooggelegen jeneverbesrestanten, mangroven, koraalriffen, kustlagunes en woestijnwadi’s. De Socotra-archipel is door langdurige isolatie uitzonderlijk soortenrijk; drakenbloedbomen, flesbomen en honderden andere planten komen nergens anders voor en gaven de eilanden in 2008 de status van UNESCO-werelderfgoed. Op het vasteland hebben eeuwenoude terrassen erosie beperkt en regenwater vastgehouden voor sorghum, koffie, fruit en groenten. Veel terrassen raken echter beschadigd door verwaarlozing, migratie en extreme regen. Overbegrazing, houtkap en uitbreiding van qat hebben natuurlijke vegetatie teruggedrongen. De Rode Zee en de Golf van Aden ondersteunen visserij die voor kustgemeenschappen economisch essentieel is, maar brandstoftekorten, beschadigde havens, illegale vangst en mariene vervuiling beperken de sector. Natuurbeheer is tijdens het conflict sterk verzwakt, al blijven lokale gemeenschappen op Socotra en in berggebieden traditionele beschermingspraktijken toepassen.

In het eerste millennium voor Christus ontstonden in Zuid-Arabië staten als Saba, Qataban, Hadramaut en Ma’in, die wierook, mirre en landbouwproducten via karavaan- en zeeroutes verhandelden. De dam van Marib maakte intensieve irrigatie mogelijk en werd een symbool van Sabese staatsmacht. Himyar verenigde later grote delen van het zuiden en kende perioden van joodse en christelijke invloed voordat het gebied in de zevende eeuw islamitisch werd. Jemen leverde bestuurders, soldaten en geleerden aan de vroege kalifaten, maar behield sterke regionale dynastieën. In de noordelijke hooglanden vestigde zich vanaf de tiende eeuw een Zaiditisch imamaat; in het zuiden regeerden onder meer de Rasuliden vanuit Taiz en Zabid. De havens Aden, Mocha en al-Mukalla verbonden de Rode Zee en Indische Oceaan. Koffie uit de Jemenitische hooglanden werd vanaf de zestiende eeuw via Mocha een wereldwijd handelsproduct, voordat teelt zich naar andere continenten verspreidde.

Ottomaanse legers beheersten op verschillende momenten delen van het noorden, terwijl Groot-Brittannië Aden in 1839 bezette en daaromheen een kolonie en protectoraten opbouwde. Na de Ottomaanse terugtrekking in 1918 werd Noord-Jemen een onafhankelijk imamaat. Een republikeinse revolutie in 1962 leidde tot een burgeroorlog waarin Egypte en Saoedi-Arabië rivaliserende kampen steunden; de Jemenitische Arabische Republiek overleefde uiteindelijk. In het zuiden verdreef een antikoloniale beweging de Britten in 1967 en ontstond de Volksdemocratische Republiek Jemen, de enige marxistische staat van de Arabische wereld. Noord en Zuid verenigden zich in 1990, maar machtsdeling mislukte en een zuidelijke afscheidingspoging werd in 1994 militair verslagen. De Houthibeweging groeide vanaf de jaren 2000 uit Zaiditische protestnetwerken in Saada. Na de opstand van 2011 verzwakte de staat; de Houthis namen Sanaa in 2014 in en een door Saoedi-Arabië geleide coalitie intervenieerde in 2015.

De oorlog verdeelde instellingen, valuta, belastinginning en territoriale controle. De Houthi-de-factoautoriteiten beheersen Sanaa en het grootste deel van het dichtbevolkte noordwesten, terwijl de internationaal erkende regering en de Presidentiële Leiderschapsraad vanuit Aden opereren en in het zuiden macht delen of betwisten met onder meer de Zuidelijke Overgangsraad. Een VN-bemiddelde wapenstilstand uit 2022 verminderde grote grensoverschrijdende gevechten, maar leverde geen alomvattend vredesakkoord op. Aanvallen op scheepvaart in de Rode Zee en buitenlandse luchtaanvallen brachten het conflict vanaf eind 2023 opnieuw in een bredere regionale confrontatie. In 2026 bleven onderhandelingen en gevangenenruil mogelijk, maar bestuurlijke hereniging was niet bereikt. Deze fragmentatie bepaalt de economie: olie- en gasexport, douane-inkomsten en salarissen worden betwist, terwijl de riyal in regeringsgebieden veel sterker in waarde daalde dan in Houthigebied.

Voor de oorlog steunde de economie op bescheiden olie- en gasproductie, landbouw, handel, visserij, overmakingen en de havens van Aden en Hodeidah. Het conflict vernietigde productie, onderbrak export en maakte de staat afhankelijk van buitenlandse steun. De Wereldbank verwachtte voor 2025 een verdere reële krimp van ongeveer 1,5 procent en schatte dat rond de helft van de huishoudens onvoldoende voedsel consumeerde. Jemen importeert het merendeel van zijn graan, brandstof en medicijnen, zodat valutadaling en blokkades onmiddellijk doorwerken in prijzen. Veel ambtenaren ontvangen onregelmatig salaris en gezinnen verkopen bezittingen, verminderen maaltijden of steunen op geld van familie in het buitenland. Qat biedt boeren en handelaren inkomen, maar gebruikt veel water en land. Herstelpotentieel bestaat in havens, visserij, zonne-energie, landbouwterrassen en de strategische dienstverlening rond Bab el-Mandeb, maar alleen bij stabiele instellingen en veilige handelsroutes.

Administratief wordt Jemen doorgaans beschreven als 21 gouvernementen plus de afzonderlijke hoofdstadsgemeente Amanat al-Asimah. De laatste volledige volkstelling vond in 2004 plaats en telde ongeveer 19,7 miljoen inwoners. Door oorlog, ontheemding en zwakke registratie lopen latere schattingen uiteen; UNFPA plaatste de bevolking in 2025 op ongeveer 41,8 miljoen, waarvan 41 procent jonger dan vijftien jaar was. De westelijke hooglanden en de stedelijke assen rond Sanaa, Taiz, Ibb en Hodeidah zijn dichtbevolkt, terwijl al-Mahra, Marib en grote delen van Hadramaut veel dunner zijn. Miljoenen mensen zijn binnen het land ontheemd en veel Jemenieten wonen tijdelijk of permanent in Saoedi-Arabië, de Golf en Oost-Afrika. De bevolking is overwegend Arabisch, maar regionale, tribale en stedelijke identiteiten zijn sterk. Op Socotra en in al-Mahra worden moderne Zuid-Arabische talen gesproken die niet uit het gewone Arabisch zijn afgeleid.

Arabisch is de officiële taal en kent duidelijke regionale dialecten. Socotri, Mehri en verwante talen dragen een oude mondelinge poëzie, maar staan onder druk door migratie en onderwijs in het Arabisch. Religieus is het land hoofdzakelijk verdeeld tussen Zaiditische sjiieten in een groot deel van het noordelijke hoogland en Shafi’itische soennieten in het zuiden, westen en oosten; deze verschillen waren historisch niet altijd politieke breuklijnen, maar zijn door oorlog en buitenlandse inmenging scherper geworden. Jemens architectuur behoort tot de meest herkenbare van Arabië: de torenhuizen van Sanaa en Shibam gebruiken steen of leem in compacte stedelijke structuren die aan klimaat en schaarse landbouwgrond zijn aangepast. De Sanaa-zangtraditie, qasida-poëzie, zilverwerk en geweven textiel verbinden hof-, stedelijke en tribale cultuur. Oorlog heeft monumenten beschadigd en kunstenaars verdreven, maar lokale restauratie, muziek en poëzie blijven middelen om regionale herinnering en maatschappelijke kritiek te bewaren.

Jemen heeft geen operationeel spoorwegnet en vervoer verloopt vooral over wegen die bergpassen, wadi’s en lange woestijntrajecten volgen. Veel hoofdwegen zijn beschadigd, geblokkeerd door frontlijnen of belast met controleposten, waardoor korte afstanden uren langer kunnen duren. De havens van Hodeidah en Saleef zijn essentieel voor voedsel en brandstof in het noorden; Aden, al-Mukalla en Mocha bedienen zuidelijke en internationale routes. Luchthavens in Sanaa, Aden en Seiyun functioneren beperkt en afhankelijk van politieke en veiligheidsafspraken. Bab el-Mandeb, de nauwe zeestraat tussen Jemen en Djibouti/Eritrea, verbindt de Rode Zee met de Golf van Aden en draagt een aanzienlijk deel van de wereldhandel tussen Europa en Azië. Dat strategische voordeel heeft het land echter ook blootgesteld aan internationale militaire rivaliteit. Elektriciteit, water, gezondheidszorg en telecommunicatie zijn buiten enkele stedelijke zones onbetrouwbaar en worden vaak lokaal of met zonne-energie georganiseerd.

Jemen is lid van de Verenigde Naties, de Arabische Liga en de Organisatie voor Islamitische Samenwerking, maar zijn internationale vertegenwoordiging weerspiegelt de verdeelde staat. De VN probeert een inclusief politiek proces te bemiddelen, terwijl Saoedi-Arabië, Oman, Iran, de Verenigde Arabische Emiraten en wereldmachten elk veiligheids- en economische belangen hebben. De ligging aan Bab el-Mandeb geeft Jemen blijvende mondiale betekenis, maar de bevolking ondervindt vooral de kosten van die strategische positie. Een duurzame uitweg vereist meer dan een staakt-het-vuren: inkomsten moeten worden gedeeld, salarissen hervat, lokale besturen erkend en water- en infrastructuurherstel gecoördineerd. De jonge bevolking, landbouwkennis en havens vormen bronnen voor herstel, maar zonder een politiek akkoord dat noord-zuidspanningen en lokale machtsverhoudingen omvat, zal geografisch belang eerder externe concurrentie aantrekken dan brede ontwikkeling dragen.