Libanon

Libanon beslaat ongeveer 10.452 vierkante kilometer aan de oostelijke Middellandse Zee en grenst aan Syrië en Israël. De kustlijn is ongeveer 225 kilometer lang en bevat de meeste grote steden, havens en economische activiteiten. Direct achter de smalle kustvlakte rijst het Libanongebergte op, met de Qurnat as Sawda van ongeveer 3.088 meter als hoogste punt. Oostelijk ligt de Bekavallei, een langgerekte en vruchtbare tektonische laagte, waarna het Anti-Libanongebergte de grens met Syrië vormt. Op een afstand van minder dan vijftig kilometer kan het landschap veranderen van stranden en dichtbebouwde kust naar besneeuwde bergkammen, wijngaarden, graanvelden en droge hoogvlaktes. Korte rivieren stromen vanuit de bergen naar zee; de Litani volgt grotendeels de Bekavallei voordat hij naar het westen buigt. De compacte schaal vergemakkelijkt verbindingen, maar de steile hellingen, ongecontroleerde bouw en concentratie rond Beiroet maken ruimte en infrastructuur kwetsbaar.

Het klimaat is mediterraan langs de kust, met hete droge zomers en zachte regenrijke winters. De bergen zijn koeler en ontvangen op hogere niveaus sneeuw, terwijl de noordelijke Bekavallei en delen van het oosten veel droger zijn. Het grootste deel van de neerslag valt tussen november en maart. Libanon heeft naar regionale maatstaven relatief veel water, maar opslag, distributie en afvalwaterbeheer zijn zwak. Veel regen stroomt snel naar zee, leidingen lekken en grondwater wordt lokaal overmatig gebruikt of door zoutwaterintrusie aangetast. De afgelopen decennia zijn hittegolven, langdurige droogte en bosbranden frequenter geworden. Hevige winterstormen veroorzaken overstromingen en aardverschuivingen in wijken die zonder adequate afwatering zijn gebouwd. De afvalcrisis, open stortplaatsen, luchtvervuiling door dieselgeneratoren en vervuiling van rivieren en kustwater hebben milieuproblemen zichtbaar gemaakt als uitkomst van bestuurlijke fragmentatie, niet alleen van natuurlijke schaarste.

Bossen en struikgewas bedekken een minderheid van het grondgebied, maar vormen een belangrijk deel van het nationale landschap. Restanten van ceder, jeneverbes, eik en den groeien vooral in het Libanongebergte en in beschermde gebieden zoals het Shouf-biosfeerreservaat, Horsh Ehden en de Tannourine-cederbossen. De Libanonceder werd al in de oudheid geëxporteerd voor schepen en monumenten en is nu meer nationaal symbool dan dominante boomsoort. Fragmentatie door steengroeven, wegen, vakantiehuizen, brand en overbegrazing bedreigt bergnatuur. De kust heeft wetlands, rotskusten en zandstranden die onder sterke stedelijke druk staan. De Bekavallei is het belangrijkste landbouwgebied en produceert granen, aardappelen, druiven, fruit, groenten en wijn; zuidelijke heuvels staan bekend om olijven en tabak. Landbouw wordt beperkt door hoge productiekosten, onzeker water en verlies van afzetmarkten tijdens conflict. Natuurbeheer, landbouw en ruimtelijke ordening zijn nauw verbonden met lokale macht en eigendomsrechten.

De kuststeden Byblos, Sidon en Tyrus behoorden tot de centra van de Fenicische handelswereld. Vanaf het tweede millennium voor Christus bouwden zij maritieme netwerken rond de Middellandse Zee en verspreidden zij een alfabetisch schrift dat latere schriften beïnvloedde. Het gebied kwam achtereenvolgens onder Assyrisch, Babylonisch, Perzisch, Hellenistisch en Romeins bestuur. Romeins Berytus, het huidige Beiroet, werd een centrum van rechtsgeleerdheid, terwijl Baalbek monumentale tempels kreeg. Na de Arabische verovering in de zevende eeuw ontstond een religieus gemengd landschap van moslims, christenen en later Druzen. Kruisvaarders, Ajjoebiden en Mammelukken controleerden verschillende delen. Vanaf 1516 maakte Libanon deel uit van het Ottomaanse Rijk. In het berggebied kregen lokale dynastieën en gemeenschappen aanzienlijke autonomie. Conflicten tussen Maronieten en Druzen in 1860 leidden tot een bijzondere bestuurlijke regeling voor Mount Lebanon onder Europese en Ottomaanse garanties.

Na de Eerste Wereldoorlog creëerde Frankrijk in 1920 Groot-Libanon door het berggebied te verbinden met Beiroet, Tripoli, Sidon, Tyrus en de Bekavallei. Deze grenzen vergrootten economische levensvatbaarheid maar brachten gemeenschappen met verschillende politieke oriëntaties samen. De staat werd in 1943 onafhankelijk op basis van een ongeschreven Nationaal Pact dat de belangrijkste functies confessioneel verdeelde: de president maronitisch christelijk, de premier soennitisch en de parlementsvoorzitter sjiitisch. Regionale oorlogen, Palestijnse vluchtelingen, sociale ongelijkheid en zwakke nationale instellingen ondermijnden het evenwicht. De burgeroorlog van 1975 tot 1990 betrok Libanese milities, Palestijnse organisaties, Syrië en Israël en verwoestte grote delen van Beiroet. Het Taif-akkoord van 1989 herschikte bevoegdheden maar behield confessionele machtsdeling. Syrische troepen bleven tot 2005. De oorlog tussen Israël en Hezbollah in 2006, de Syrische oorlog vanaf 2011, de financiële ineenstorting na 2019 en de havenexplosie van 4 augustus 2020 vormden opeenvolgende schokken. Nieuwe gevechten vanaf 2023 en regionale escalaties in 2026 brachten opnieuw verplaatsing en schade.

Voor 2019 functioneerde Libanon als een diensten- en handelscentrum met banken, toerisme, vastgoed, onderwijs, gezondheidszorg en een grote diaspora. Het financiële model steunde echter op vaste wisselkoersen, hoge rente en voortdurende instroom van dollars om staats- en banktekorten te financieren. Toen die instroom opdroogde, blokkeerden banken tegoeden, verloor de munt vrijwel al haar waarde en stortte de koopkracht in. De economie werd sterk gedollariseerd en informele contante betalingen vervingen een deel van het banksysteem. De Wereldbank schatte dat het reële bruto binnenlands product in 2025 met ongeveer 3,5 procent groeide na jaren van diepe krimp, vooral door consumptie, geldzendingen, toerisme en enig herstel in vastgoed. Dat herstel blijft fragiel. Elektriciteit, krediet, verzekering en openbare diensten zijn duur of onbetrouwbaar, en armoede is breed verspreid. Herstel vereist herstructurering van banken en staatsschuld, geloofwaardige begrotingen en wederopbouw zonder oude patronen van patronage te herhalen.

Libanon heeft acht gouvernementen en 26 districten, maar gemeenten en lokale machtsnetwerken spelen eveneens een grote rol. Er is sinds 1932 geen volledige moderne volkstelling gehouden, mede omdat demografische cijfers direct samenhangen met de confessionele machtsverdeling. Internationale schattingen plaatsten de totale bevolking in 2025 rond 5,9 miljoen, maar cijfers variëren naargelang vluchtelingen, tijdelijke migranten en emigranten worden meegeteld. De regering schatte in 2025 dat ongeveer 1,3 miljoen Syriërs in het land verbleven, van wie ruim 700.000 bij UNHCR geregistreerd waren. Daarnaast leven Palestijnse vluchtelingen en hun nakomelingen in en buiten kampen, vaak met beperkingen op werk en eigendom. Beiroet en de kustcorridor zijn dichtbevolkt, terwijl de Bekaa, Akkar en het zuiden meer landelijke nederzettingen hebben. Emigratie is een structureel kenmerk: economische crises en oorlogen hebben grote Libanese gemeenschappen gevormd in Amerika, West-Afrika, Europa, Australië en de Golf.

Arabisch is de officiële taal. Libanees Arabisch domineert het dagelijks leven, terwijl Modern Standaardarabisch wordt gebruikt in formele media en onderwijs. Frans en Engels zijn sterk aanwezig door mandaatgeschiedenis, scholen, universiteiten en internationale handel; Armeens blijft levend in gemeenschappen rond Bourj Hammoud en Anjar. De religieuze samenstelling omvat officieel erkende christelijke, soennitische, sjiitische, Druzische en kleinere gemeenschappen. Deze pluraliteit heeft onderwijs, media en culturele productie verrijkt, maar confessionele instituties verdelen ook sociale diensten en politieke loyaliteit. Beiroet was een belangrijk centrum van Arabische uitgeverij, journalistiek, muziek en universiteiten. Schrijvers als Khalil Gibran en Hanan al-Shaykh, de zang van Fairuz en de architectuur van Ottomaanse huizen, Franse mandaatgebouwen en naoorlogse hoogbouw tonen verschillende lagen van identiteit. Cultureel leven blijft productief, maar kunstenaars, studenten en professionals worden door economische onzekerheid vaak tot emigratie gedwongen.

Het vervoerssysteem steunt bijna volledig op wegen. De kustsnelweg verbindt Tripoli, Beiroet, Sidon en Tyrus, terwijl bergwegen naar de Bekaa en Syrië lopen. Congestie, slecht onderhoud en ongeplande bebouwing maken korte afstanden tijdrovend. Het historische spoorwegnet is sinds de burgeroorlog buiten gebruik; stations en tracés bestaan nog, maar plannen voor herstel zijn niet uitgevoerd. De haven van Beiroet blijft belangrijk ondanks de explosie van 2020, en Tripoli heeft zijn container- en handelsfunctie uitgebreid. De internationale luchthaven Rafic Hariri is de belangrijkste luchtpoort en is kwetsbaar omdat het land geen volwaardig alternatief heeft. Openbaar vervoer bestaat vooral uit particuliere bussen, minibussen en gedeelde taxi’s zonder geïntegreerde dienstregeling. De elektriciteitsvoorziening van de staat is beperkt, waardoor huishoudens en bedrijven afhankelijk zijn van private generatoren en steeds vaker zonnepanelen. Waternetten, afvalverwerking, telecom en ziekenhuizen functioneren, maar kwaliteit en betaalbaarheid verschillen sterk per regio en inkomen.

Libanon is lid van de Verenigde Naties, de Arabische Liga en de Organisation internationale de la Francophonie. De VN-vredesmacht UNIFIL is sinds 1978 in het zuiden aanwezig, terwijl internationale donoren, de Europese Unie, Golfstaten, Iran, Frankrijk en de Verenigde Staten invloed uitoefenen via hulp, diplomatie en lokale partners. Het land ligt op een kruispunt van Levantijnse handel en regionale rivaliteit, maar zijn soevereiniteit wordt beperkt door gewapende niet-statelijke macht, buitenlandse interventie en zwakke instellingen. De directe uitdagingen zijn veiligheid, wederopbouw, bankhervorming, vluchtelingenbeheer, elektriciteit en herstel van publieke vertrouwen. Tegelijk bezit Libanon een grote diaspora, meertalige beroepsbevolking, havens, universiteiten en een particuliere sector met aanpassingsvermogen. Die middelen kunnen pas een duurzame toekomst dragen wanneer financiële verliezen eerlijk worden verdeeld en de staat openbare diensten en geweldsmonopolie herwint. De strategische betekenis van Libanon zal uiteindelijk afhangen van institutioneel herstel, niet van het vermogen telkens opnieuw na een crisis te improviseren.