Tanzanija

Tanzanija zauzima 947.303 kvadratna kilometra u istočnoj Africi, uključujući kopneni deo i ostrva Zanzibara, Pembe i Mafije. Graniči se sa Kenijom i Ugandom na severu, Ruandom, Burundijem i Demokratskom Republikom Kongo na zapadu, Zambijom, Malavijem i Mozambikom na jugu, dok je približno 1.400 kilometara obale okrenuto Indijskom okeanu. Veliki rasedni sistemi oblikuju zapad i sever, sa jezerima Tanganjika, Viktorija i Malavi duž ili blizu granica. Kilimandžaro se uzdiže do 5.895 metara, najviše tačke Afrike, iznad nizije severoistoka. U unutrašnjosti dominiraju platoi, vulkanske visoravni, savane i polusuvi centralni basen oko Dodome, dok se prema obali teren spušta u toplu ravnicu presečenu rekama Rufiji, Pangani i Ruvuma. Ostrva Zanzibar i Pemba sastoje se uglavnom od koralnog krečnjaka, plodnih udolina i obalnih grebena. Ovaj širok raspon reljefa stvara zemlju čiji se regioni razlikuju više nego što politička karta sugeriše, od planinskih poljoprivrednih zona do udaljenih jezerskih obala.

Klima je tropska uz obalu i jezera, umerenija na visinama i poluaridna u centralnim oblastima. Sever i deo obale imaju dva kišna perioda: kratke vuli kiše od oktobra do decembra i duže masika kiše od marta do maja. Jug, zapad i veći deo centra imaju jednu glavnu sezonu padavina od novembra do aprila ili maja. Dar es Salam je topao i vlažan tokom cele godine, dok Arusha, Mbeya i visoke padine imaju hladnije noći; unutrašnja Dodoma trpi duže sušne periode i velike dnevne razlike. Indijski okean, monsun i nadmorska visina određuju lokalne uslove snažnije od same geografske širine. Suše smanjuju prinose kukuruza i pašnjake u centru i severu, dok intenzivne kiše izazivaju poplave u Dar es Salamu, dolini Rufiji i oko jezera. Ledene površine na Kilimandžaru drastično su se smanjile tokom 20. i početka 21. veka. Obalna erozija, rast nivoa mora i zagrevanje okeana ugrožavaju naselja, mangrove i koralne grebene, posebno na ostrvima.

Tanzanija čuva neke od najvećih kontinualnih pejzaža savane u Africi. Serengeti, Ngorongoro, Tarangire, Ruaha, Nyerere i Katavi obuhvataju migratorne puteve, rečne sisteme i staništa velikih sisara, dok šume planina Istočnog luka imaju izuzetno visok endemizam. Miombo šume pokrivaju velike delove zapada i juga, planinske šume hrane izvorišta, a mangrove i koralni grebeni štite obalu i ribarstvo. Zavisno od definicije koja uključuje nacionalne parkove, rezervate, kontrolisane zone i šumske rezervate, neki oblik zaštite ili upravljanja divljim svetom obuhvata približno trećinu teritorije. Takav obim donosi turistički prihod, ali i sporove oko paše, zemljišta, preseljenja i pristupa resursima. Izvan zaštićenih područja šuma se gubi zbog drvenog uglja, širenja obrade i sakupljanja ogreva. Poljoprivreda je pretežno kišna i obuhvata kukuruz, kasavu, pirinač, kafu, čaj, pamuk, duvan, indijski orah i karanfilić na Zanzibaru. Očuvanje mora i kopna zato zavisi od toga da li lokalne zajednice dobijaju vidljivu korist od zemljišta koje ne mogu potpuno da koriste.

Najstarija istorija Tanzanije dokumentovana je na nalazištima Olduvai i Laetoli, koja sadrže fosile i tragove ranih hominina od izuzetnog značaja za razumevanje ljudske evolucije. Tokom kasnijih milenijuma bantu-govoreći poljoprivrednici i metalurzi širili su se kroz region, susrećući kušitske i nilotske stočare i starije lovačko-sakupljačke zajednice. Na obali su od prvog milenijuma nove ere nastajali svahilski gradovi povezani sa Arabijom, Persijom, Indijom i unutrašnjošću Afrike. Kilwa Kisiwani je između 13. i 15. veka kontrolisala trgovinu zlatom, slonovačom i drugim robama iz unutrašnjosti, dok su Zanzibar, Bagamoyo i drugi gradovi razvijali islamsku kulturu i kamenu arhitekturu. Portugalci su početkom 16. veka pokušali da kontrolišu obalu, ali ih je do kraja 17. veka potisnuo Oman. Sultan Said bin Sultan premestio je 1840. svoj dvor u Zanzibar, koji je postao središte trgovine karanfilićem, slonovačom i porobljenim ljudima. Okeanska ekonomija snažno je povezala ostrva sa kopnenim karavanskim rutama, uz ogromne ljudske troškove ropstva.

Nemačko carstvo je tokom 1880-ih uspostavilo Nemačku Istočnu Afriku na većem delu kopna, savladavajući lokalni otpor vojskom i savezima. Ustanak Abushirija 1888–1889. i rat Hehe naroda pod Mkwawom pokazali su ograničenost rane kolonijalne kontrole. Najveći ustanak, Maji Maji od 1905. do 1907, obuhvatio je širok južni prostor; nemačka taktika spaljene zemlje doprinela je gladi i smrti velikog broja ljudi. Posle Prvog svetskog rata Britanija je upravljala Tanganjikom kao mandatom i starateljskom teritorijom, dok je Zanzibar ostao britanski protektorat pod sultanom. Tanganjika je stekla nezavisnost 9. decembra 1961. pod vođstvom Juliusa Nyererea i TANU-a. Revolucija na Zanzibaru u januaru 1964. srušila je sultanat, a Tanganjika i Zanzibar ujedinili su se 26. aprila 1964, stvarajući Ujedinjenu Republiku Tanzaniju. Aruška deklaracija iz 1967. uvela je socijalizam ujamaa, nacionalizaciju i preseljavanje sela. Rezultati u obrazovanju i nacionalnoj integraciji bili su značajni, ali je proizvodnja oslabila. Tržišne reforme počele su 1980-ih, a višestranačje je obnovljeno 1992.

Poljoprivreda i dalje zapošljava veliki deo stanovništva, ali usluge, građevinarstvo, rudarstvo, proizvodnja, telekomunikacije i turizam sve više određuju rast. Zlato je glavni mineralni izvozni proizvod, uz dijamante, tanzanit i druge rude, dok nalazišta prirodnog gasa snabdevaju elektrane i industriju. Turizam povezuje severne parkove, Kilimandžaro, Zanzibar i obalne destinacije sa međunarodnim tržištem, ali je osetljiv na globalne krize. Realni rast sredinom 2020-ih kretao se približno između pet i šest odsto godišnje, podržan javnim ulaganjima i domaćom potražnjom. Koristi, međutim, nisu jednako raspoređene: ruralno siromaštvo, niska produktivnost, neformalno zaposlenje i ograničen pristup finansijama ostaju rasprostranjeni. Vlada ulaže u železnicu standardnog koloseka, luke, hidroenergiju i industrijske zone kako bi Tanzanija postala logistički izlaz za zemlje bez mora. Troškovi velikih projekata, javni dug, kvalitet nabavki i potreba za privatnim kapitalom zahtevaju pažljivo upravljanje. Najveći dugoročni ekonomski zadatak jeste stvaranje dovoljno produktivnih radnih mesta za brzo rastuću mladu populaciju.

Popis iz 2022. zabeležio je 61.741.120 stanovnika, uključujući kopno i Zanzibar, što je bilo oko 16 miliona više nego 2012. Projekcije za 2025. približavale su zemlju broju od 68 miliona, uz jednu od najvećih apsolutnih godišnjih povećanja stanovništva u regionu. Tanzanija ima 31 administrativni region, od kojih je 26 na kopnu i pet na Zanzibaru, uz distrikte, gradske i seoske savete. Dodoma je ustavni i administrativni glavni grad, u koji su premeštene ključne državne institucije, dok je Dar es Salam najveći grad, glavna luka i komercijalno središte. Mwanza na Viktorijinom jezeru, Arusha na severu, Mbeya na jugozapadu, Morogoro, Tanga i Zanzibar City čine druge važne urbane centre. Većina ljudi i dalje živi u ruralnim područjima, ali Dar es Salam i sekundarni gradovi rastu veoma brzo. Stanovništvo je raspoređeno neujednačeno: plodne planine, jezerske obale i gradovi su gusti, dok su centralni polusuvi regioni i veliki rezervati ređe naseljeni. Urbanizacija otvara tržišta, ali opterećuje stanovanje, vodu, kanalizaciju i saobraćaj.

Svahili je nacionalni jezik i glavno sredstvo osnovnog obrazovanja, politike, medija i međuregionalne komunikacije. Engleski ima važnu ulogu u visokom obrazovanju, pravu, međunarodnom poslovanju i delu administracije, dok se govori više od 120 lokalnih jezika bantu, nilotskog, kušitskog i kojsanskog porekla. Nijedna etnička grupa nema apsolutnu političku dominaciju, a široka upotreba svahilija bila je ključna za izgradnju zajedničkog identiteta. Hrišćanstvo i islam imaju velike zajednice, uz lokalna verovanja i prakse; Zanzibar i deo obale imaju izrazitu muslimansku većinu, dok su kopneni regioni verski mešovitiji. Svahilska poezija, taarab Zanzibara, bongo flava iz Dar es Salama, ngoma plesovi i usmene tradicije pokazuju kako se obala i unutrašnjost međusobno menjaju. Makonde rezbarstvo ima korene na jugu, a kanga tekstil prenosi poruke kroz poslovice i svakodnevnu odeću. Kameni grad Zanzibara, Kilwa i kolonijalne zgrade u Bagamoyu čuvaju slojeve indijsko-okeanske istorije, dok savremeni gradovi stvaraju novu arhitekturu i popularnu kulturu.

Drumska mreža nosi većinu putnika i robe, sa glavnim koridorima od Dar es Salama prema Dodomi, Arushi, Mwanzi, Zambiji, Ruandi i Burundiju. TANROADS upravlja desetinama hiljada kilometara magistralnih i regionalnih puteva, ali lokalne veze do sela i dalje zavise od sezone i održavanja. Nasleđena centralna pruga prema Kigomi i Mwanzi i železnica TAZARA prema Zambiji dugo su radile ispod kapaciteta. Nova pruga standardnog koloseka od Dar es Salama preko Morogora i Dodome uvodi električne vozove i planirana je kao deo šireg koridora prema jezerima i susednim državama. Luka Dar es Salam obrađuje najveći deo nacionalne i tranzitne trgovine, uz luke Tanga, Mtwara i Zanzibar; modernizacija terminala treba da smanji zastoje. Međunarodni aerodromi Julius Nyerere, Kilimanjaro i Abeid Amani Karume povezuju zemlju sa regionom i svetom. Trajekti služe Zanzibar, jezera i lokalne prelaze. Napredak je vidljiv na glavnim pravcima, ali pristup energiji, vodi i pouzdanom prevozu ostaje znatno slabiji u udaljenim ruralnim oblastima.

Tanzanija je članica Ujedinjenih nacija, Afričke unije, Istočnoafričke zajednice, SADC-a, Komonvelta i Svetske trgovinske organizacije. Njena spoljna politika dugo je bila povezana sa antikolonijalnim pokretima, mirovnim posredovanjem i regionalnom saradnjom, dok Dar es Salam i Arusha ostaju važna diplomatska središta. Položaj na Indijskom okeanu i veze prema osam suseda daju joj potencijal da bude glavni tranzitni prostor između istočne i centralne Afrike. Velika tržišna baza, relativna politička stabilnost, mineralni resursi, turizam i obnovljiva energija podržavaju taj položaj. Istovremeno, brz rast stanovništva zahteva mnogo više škola, zdravstvenih usluga, stanova i radnih mesta, a klimatski pritisci ugrožavaju poljoprivredu i obalu. Odnos kopna i Zanzibara zahteva stalno političko upravljanje, kao i ravnoteža između zaštite prirode i prava lokalnih zajednica. Buduća važnost Tanzanije zavisiće od toga mogu li novi putevi, pruge i luke povećati produktivnost širom zemlje, umesto da samo ubrzaju izvoz sirovina kroz nekoliko koridora.