Oliebollen zijn Nederlandse gistbollen: zachte, onregelmatig gevormde bollen van beslag die in hete olie goudbruin worden gefrituurd. In deze versie gaan zowel rozijnen als kleine krenten door het beslag, zodat het fruit over de hele bol verdeeld is. Het beslag is zacht en kleverig, geen stevig deeg dat op een werkblad wordt gevormd. Schep de porties daarom rechtstreeks uit de kom met een ijsbolletjeslepel. In de olie krijgen ze vanzelf hun ronde vorm.
In Nederland horen oliebollen vooral bij de jaarwisseling en de winter. De geschiedenis is minder eenvoudig dan het bekende moderne beeld doet vermoeden. Een NOS-overzicht uit 2015 verwijst naar een recept voor oliekoeken in een Nederlands kookboek uit 1667; die gebakken koeken waren platter en gevuld. In een peer-reviewed hoofdstuk uit 2023 stellen voedselhistorici Judith Brouwer en Irene van Renswoude de vraag of een vroeg recept het oudste Nederlandse oliebolrecept genoemd kan worden. Die bronnen maken duidelijk dat oudere gefrituurde koeken niet zonder meer gelijkstaan aan de ronde oliebollen van nu.
Dit recept levert ongeveer twintig oliebollen op. Het beslag bestaat uit halfvolle melk, gedroogde gist, suiker, bloem en een middelgroot scharrelei. Rozijnen en krenten worden in verschillende hoeveelheden gebruikt, zodat het onderscheid tussen beide vruchten behouden blijft. Een kleine hoeveelheid zout brengt het zoete beslag in balans; arachideolie is de gekozen frituurolie. Week het gedroogde fruit kort in heet water voordat het door het beslag gaat. Giet het weekwater af en gebruik het niet in het beslag. Poedersuiker vormt de afwerking.
Let bij de eerste stap op het gistmengsel. Verwarm de melk alleen tot lauwwarm en roer er dan de gist en suiker door. Na tien minuten hoort het mengsel aan het oppervlak te beginnen schuimen. Zeef intussen de bloem met het zout, maak een kuiltje en breek het ei erboven. Voeg de melk geleidelijk toe terwijl de mixer draait. Het beslag hoort glad en elastisch te worden: dikker dan pannenkoekenbeslag, maar losser dan brooddeeg. Die consistentie maakt het mogelijk het beslag later met een lepel te portioneren.
Laat de krenten en rozijnen wellen terwijl de gist activeert. Giet ze na tien minuten goed af, knijp het overtollige water eruit en dep ze droog. Schep het fruit met een houten pollepel door het beslag en klop het niet opnieuw door. Dek de kom af met een schone, vochtige doek en laat het beslag een uur rijzen op een warme plek zonder tocht. Het herkenbare signaal is het volume: het beslag moet ongeveer twee keer zo groot zijn geworden. Roer het na het rijzen kort door, zoals de bronmethode voorschrijft.
Voor het frituren is een gelijkmatige olietemperatuur nodig. Verhit twee liter arachideolie in een grote, zware pan tot 180 °C; gebruik zo nodig een thermometer. Doop de ijsbolletjeslepel kort in de olie en haal hem langs de komrand door het beslag. Strijk overtollig beslag af langs de rand. Zo kan elke portie rechtstreeks in de olie glijden, zonder het kleverige beslag met de hand te vormen. Laat de porties voorzichtig in de hete olie zakken en werk in de voorgeschreven kleine hoeveelheden.
Frituur vier oliebollen tegelijk, telkens ongeveer zeven minuten. Keer ze af en toe met een schuimspaan, zodat ze rondom gelijkmatig kleuren. Zodra er beslag in de olie gaat, daalt de temperatuur; laat de olie daarom weer 180 °C bereiken voordat de volgende vier erin gaan. De buitenkant hoort goudbruin te zijn en de binnenkant gaar. Met twintig porties zijn meerdere rondes nodig. Houd de kom met het resterende beslag afgedekt terwijl de vorige portie frituurt.
Laat elke portie uitlekken op keukenpapier en bestuif de oliebollen met de afgemeten eetlepel poedersuiker. De samenstelling blijft bewust eenvoudig: gistbeslag, krenten, rozijnen en hete olie bepalen het karakter, zonder extra kruiden, vulling of topping. Houd rekening met het uur rijzen en met de tijd die nodig is om in kleine porties te frituren. Zo blijft de werkwijze dicht bij de moderne Nederlandse oliebol met zichtbaar fruit in het beslag.