Sri Lanka

Sri Lanka heeft een oppervlakte van 65.610 vierkante kilometer en ligt in de Indische Oceaan, ten zuidoosten van India, waarvan het wordt gescheiden door de ondiepe Palkstraat en de Golf van Mannar. Het eiland is ongeveer 445 kilometer lang en maximaal 225 kilometer breed, met een kustlijn van ruim 1.300 kilometer. Brede laagvlakten domineren het noorden, oosten en zuiden, terwijl het centrum abrupt oprijst tot een bergmassief van plateaus, diepe valleien en steile hellingen. Pidurutalagala bereikt 2.524 meter en is het hoogste punt; Sri Pada, Horton Plains en het Knuckles-massief vormen andere herkenbare hooglandgebieden. Vanuit deze waterscheiding stromen meer dan honderd rivieren naar de kust. De Mahaweli is met ongeveer 335 kilometer de langste en voedt grote irrigatie- en energieprojecten in het droge binnenland. Lagunes, koraalriffen, zandstranden en mangrovegebieden omringen delen van het eiland, maar de ruimtelijke verschillen tussen dichtbevolkte westkust, plantagehoogland en dunner bewoonde droge zones zijn groot.

Het klimaat is tropisch, maar wordt sterker bepaald door moessonrichting en hoogte dan door de geringe afstand tot de evenaar. De zuidwestmoesson brengt van ongeveer mei tot september veel regen naar de westelijke hellingen en de kust rond Colombo, Galle en Ratnapura. De noordoostmoesson beïnvloedt van december tot februari vooral het noorden en oosten. Daartussen veroorzaken intermoessonbuien soms hevige onweersregen over vrijwel het hele eiland. In de natte zone kan jaarlijks meer dan 2.500 millimeter vallen, terwijl delen van de noordelijke en zuidoostelijke droge zone minder dan 1.750 millimeter ontvangen en lange droge perioden kennen. Kusttemperaturen liggen vaak tussen 27 en 31 graden Celsius; in Nuwara Eliya en de hoogste plateaus zijn nachten aanzienlijk koeler. Overstromingen, aardverschuivingen en droogte wisselen elkaar af, soms in hetzelfde jaar. Stijgende zeespiegels, kusterosie, zouter grondwater en warmere perioden vergroten de druk op dichtbebouwde kuststroken en op landbouwsystemen die van voorspelbare moessonregens afhankelijk zijn.

Sri Lanka behoort tot de mondiale biodiversiteitshotspots en bezit een uitzonderlijk hoog aandeel endemische planten, amfibieën, reptielen en vogels. Ongeveer een derde van het land is nog met bos of boomrijke vegetatie bedekt, maar veel laaglandregenwoud en droogzonebos is versnipperd door plantages, wegen, nederzettingen en irrigatie. Het Sinharaja Forest Reserve beschermt het grootste overgebleven aaneengesloten regenwoud, terwijl nationale parken als Wilpattu, Yala, Udawalawe en Minneriya droge bossen, wetlands en leefgebied voor olifanten en luipaarden omvatten. De centrale hooglanden zijn deels bedekt met montaan bos, maar ook met theeplantages die in de koloniale tijd op grote schaal werden aangelegd. In de droge zone bepalen duizenden oude en moderne reservoirs, lokaal tanks genoemd, de landbouw. Rijstvelden, kokos, rubber, specerijen en tuinbouw nemen grote oppervlakten in. Natuurbeheer wordt bemoeilijkt door illegale ontbossing, menselijke vestiging langs migratieroutes en toenemende conflicten tussen olifanten en boeren.

De geschreven geschiedenis ontwikkelde zich rond irrigatierijken in het noordelijke binnenland. Anuradhapura werd vanaf de vierde eeuw voor Christus een politiek en religieus centrum, en de invoering van het theravadaboeddhisme in de derde eeuw voor Christus gaf de staat een blijvende institutionele basis. Koningen bouwden grote stoepa’s, kloosters en waterreservoirs die landbouw in seizoensdroge gebieden mogelijk maakten. Na perioden van Zuid-Indiase invasie verschoof de macht in de elfde eeuw naar Polonnaruwa en later naar koninkrijken in Dambadeniya, Kotte, Jaffna en Kandy. De bevolking bestond niet uit één afgesloten groep: handel en migratie brachten Tamilgemeenschappen, Arabische moslimhandelaren en contacten met Zuidoost-Azië en China. De Portugese aanwezigheid begon in het begin van de zestiende eeuw en concentreerde zich op kusthavens en kaneel. De Nederlandse Oost-Indische Compagnie verdreef de Portugezen in de zeventiende eeuw en bouwde een netwerk van forten, bestuursposten en handelsmonopolies.

Britse troepen namen de Nederlandse gebieden in 1796 over en brachten in 1815 ook het koninkrijk Kandy onder koloniaal bestuur. Plantagekapitalisme veranderde het hoogland: eerst koffie, later thee en rubber, geproduceerd met arbeid van Tamils die vanuit Zuid-India werden aangeworven. Wegen en spoorlijnen werden ontworpen om plantages met Colombo te verbinden, terwijl Engels onderwijs een kleine bestuurlijke elite vormde. Ceylon werd op 4 februari 1948 onafhankelijk en behield aanvankelijk de Britse monarch als staatshoofd. De republiek Sri Lanka ontstond in 1972. Taal- en burgerschapsbeleid na de onafhankelijkheid versterkte onder veel Tamils het gevoel van uitsluiting, terwijl socialistische economische experimenten, jeugdopstanden en centralisering de staat verder onder spanning zetten. Vanaf 1983 vochten de regering en de Liberation Tigers of Tamil Eelam een burgeroorlog uit die in mei 2009 eindigde met de militaire nederlaag van de LTTE. De nasleep blijft politiek gevoelig door vermissingen, onteigening, militarisering en onbeantwoorde vragen over verantwoordelijkheid voor oorlogsmisdaden.

De economie combineert diensten, industrie en landbouw, maar is kwetsbaar voor buitenlandse schuld, ingevoerde brandstof en schommelende deviezeninkomsten. Kleding is een belangrijke uitvoer, naast thee, rubberproducten, kokos, edelstenen en steeds meer IT- en zakelijke diensten. Geldzendingen van Sri Lankanen in het buitenland en inkomsten uit toerisme leveren essentiële vreemde valuta. Colombo ontwikkelde zich als financieel en logistiek centrum, mede door de ligging dicht bij een van de drukste scheepvaartroutes ter wereld. Na jaren van begrotingstekorten, belastingverlagingen, verliesgevende staatsbedrijven, dalende reserves en externe schokken kon de regering in 2022 schulden niet meer bedienen; tekorten aan brandstof en medicijnen leidden tot massale protesten en een presidentieel vertrek. Een IMF-programma uit 2023, schuldherstructurering en strengere belastingen stabiliseerden delen van de economie. Het reële bbp groeide in 2024 met 5,0 procent, maar huishoudens bleven geconfronteerd met lagere koopkracht, armoede en onzeker werk.

Sri Lanka is verdeeld in negen provincies en 25 districten. Provinciale raden bestaan sinds de grondwetswijziging van 1987, maar de centrale regering behoudt veel bevoegdheden en de uitvoering van decentralisatie blijft onderwerp van discussie. De volkstelling van 2024 registreerde 21.781.800 inwoners, ongeveer 1,42 miljoen meer dan in 2012. De Westelijke Provincie huisvestte 28,1 procent van de bevolking en omvat Colombo, Sri Jayawardenepura Kotte en een uitgestrekte voorstedelijke gordel. Officiële urbanisatiecijfers zijn relatief laag, deels omdat administratieve definities veel dichtbebouwde gebieden als landelijk blijven classificeren. Singalezen vormen de meerderheid, naast Sri Lankaanse Tamils, Tamils van Indiase oorsprong, Sri Lankaanse Moren en kleinere Maleise, Burgher- en Vedda-gemeenschappen. De noordelijke en oostelijke districten hebben een andere etnische en religieuze samenstelling dan het zuidwesten, terwijl plantagedistricten in het centrale hoogland specifieke achterstanden in huisvesting en publieke diensten kennen.

Singalees en Tamil zijn officiële en nationale talen; Engels fungeert grondwettelijk als verbindingstaal en is belangrijk in hoger onderwijs, handel en toerisme. Het theravadaboeddhisme heeft een vooraanstaande constitutionele positie en bepaalt veel rituelen, kalenderfeesten en landschappen, maar hindoeïsme, islam en christendom zijn eveneens diep verankerd. De cultuur is gevormd door hoftradities, kloosternetwerken, koloniale scholen, handel over de Indische Oceaan en moderne migratie. Kandyaanse dans en trommelkunst verwijzen naar het voormalige hooglandrijk, terwijl Tamilpoëzie en tempelarchitectuur de lange geschiedenis van het noorden en oosten dragen. De heilige tandrelikwie in Kandy verbindt religie met vroegere legitimiteit van koningen; de jaarlijkse Esala Perahera toont hoe zo’n traditie in de moderne staat wordt georganiseerd en betwist. Hedendaagse literatuur, film en beeldende kunst behandelen burgeroorlog, klasse, taal en diaspora en laten zien dat nationale identiteit voortdurend wordt heronderhandeld.

Het transportnetwerk volgt nog gedeeltelijk de koloniale geografie. De belangrijkste wegen en spoorlijnen lopen vanuit Colombo naar Kandy, het centrale hoogland, Galle, Jaffna, Trincomalee en Batticaloa. Treinen zijn belangrijk voor lange afstanden en goederen, maar delen van het netwerk zijn traag en verouderd; bussen vervoeren veel meer passagiers en bereiken vrijwel alle districten, vaak onder druk van congestie en onregelmatige dienstkwaliteit. Nieuwe autosnelwegen verbinden Colombo met de zuidkust, Katunayake en delen van het centrale land. De haven van Colombo is de voornaamste container- en overslaghaven, terwijl Hambantota, Trincomalee en Galle aanvullende functies hebben. Bandaranaike International Airport bij Katunayake verwerkt het grootste deel van het internationale luchtverkeer. Investeringen uit China, India, Japan en multilaterale instellingen hebben havens, wegen en energieprojecten uitgebreid, maar ook vragen opgeroepen over schuld, transparantie, strategische invloed en de verdeling van baten tussen regio’s.

Sri Lanka is lid van de Verenigde Naties, het Gemenebest, SAARC, BIMSTEC, de Wereldhandelsorganisatie en de Indian Ocean Rim Association. Zijn ligging tussen de Golf van Bengalen en de Arabische Zee maakt het eiland relevant voor scheepvaart, maritieme veiligheid en rivaliteit tussen India, China en andere machten. Buitenlands beleid probeert economische hulp en investeringen uit verschillende richtingen te combineren zonder de bijzondere veiligheidsrelatie met India te negeren. De belangrijkste binnenlandse opdrachten blijven herstel van geloofwaardige overheidsfinanciën, bescherming van kwetsbare huishoudens, etnische verzoening en aanpassing aan klimaatrisico’s. Tegelijk bieden de goed opgeleide bevolking, havenpositie, productie-ervaring en biologische rijkdom reële mogelijkheden. De toekomstige betekenis van Sri Lanka zal afhangen van de vraag of economisch herstel kan worden omgezet in instellingen die regionale verschillen verkleinen en politieke verantwoordelijkheid duurzamer verankeren.