Cambodja

Cambodja beslaat 181.035 vierkante kilometer in het zuidelijke deel van het vasteland van Zuidoost-Azië. Het grenst aan Thailand in het westen en noordwesten, Laos in het noorden en Vietnam in het oosten en zuidoosten; in het zuidwesten ligt een kust van ongeveer 440 kilometer aan de Golf van Thailand. Het geografische centrum bestaat uit een brede laagvlakte rond de Mekong en het Tonlé Sapmeer, omgeven door hoger land. De Cardamom- en Olifantsbergen sluiten de kustvlakte af, het Dangrekgebergte vormt een deel van de noordgrens en in het oosten gaan plateaus over in de Centrale Hooglanden van Vietnam. De Mekong stroomt van Laos via Phnom Penh naar Vietnam. Bij de hoofdstad staat hij in verbinding met de Tonlé Saprivier, die tijdens de regentijd van stroomrichting verandert en het meer sterk laat uitzetten. Deze jaarlijkse vloedcyclus is de ecologische en economische kern van de centrale vlakte.

Het klimaat is tropisch en wordt beheerst door de moesson. Van ongeveer mei tot oktober brengt de zuidwestelijke luchtstroom het grootste deel van de jaarlijkse regen; de periode van november tot april is droger en relatief koeler, al lopen temperaturen in maart en april vaak boven 35 graden op. De zuidwestelijke bergen ontvangen veel meer neerslag dan de centrale vlakten, terwijl noordoostelijke provincies een langere droge periode kunnen ervaren. Overstromingen langs de Mekong en het Tonlé Sap zijn deels natuurlijk en noodzakelijk voor rijstbouw en visserij, maar extreme hoogwaterstanden kunnen dorpen, wegen en gewassen beschadigen. In droge jaren dalen waterstanden en visvangsten sterk. Hogere temperaturen, onregelmatige moessons, erosie en zeespiegelstijging aan de kust vergroten bestaande kwetsbaarheid. Stuwdammen stroomopwaarts in het Mekongbekken veranderen bovendien sedimenttransport en seizoensafvoer, waardoor klimaatdruk en rivierbeheer niet van elkaar te scheiden zijn.

Ongeveer de helft van het land heeft nog een vorm van bosbedekking, maar de kwaliteit en continuïteit daarvan zijn sinds de jaren negentig sterk afgenomen. De Cardamombergen bevatten grote aaneengesloten regenwouden, terwijl het oosten en noorden droge dipterocarpe bossen, graslanden en rivierbossen kennen. Olifanten, bantengs, gibbons en vele vogelsoorten leven in beschermde gebieden, maar stroperij, houtkap, mijnbouw, wegen en economische landconcessies hebben habitats versnipperd. Het Tonlé Sap is een van ’s werelds productiefste binnenvisserijen en ondersteunt miljoenen mensen direct of indirect. De vloed brengt voedingsstoffen naar rijstvelden en ondergelopen bossen, maar overbevissing, vervuiling en veranderde waterstanden bedreigen dit systeem. Landbouw concentreert zich op rijst, cassave, maïs, rubber, cashewnoten, mango en peper. Grondbezit blijft gevoelig, omdat snelle commerciële ontwikkeling in sommige regio’s lokale gemeenschappen van bos en landbouwgrond heeft verdrongen.

Vroege staten in de Mekongdelta, door Chinese bronnen Funan genoemd, verbonden vanaf de eerste eeuwen van onze jaartelling India, China en maritiem Zuidoost-Azië. Na de periode van Chenla ontstond in 802 het Khmer-rijk, dat vanuit Angkor een groot deel van het vasteland beheerste. Koningen bouwden reservoirs, kanalen en tempelsteden; Angkor Wat werd in de twaalfde eeuw onder Suryavarman II opgericht en later kregen boeddhistische tradities meer gewicht. Vanaf de dertiende eeuw verzwakten het rijk en zijn hydraulische systemen door politieke conflicten, veranderende handelsroutes en mogelijk langdurige klimaatschommelingen. Na de vijftiende eeuw verschoof het machtscentrum naar de omgeving van Phnom Penh. Het koninkrijk kwam steeds sterker onder druk van Siam en Vietnam, die invloed uitoefenden op hofpolitiek, grensgebieden en bevolkingsverplaatsingen. Die geopolitieke positie verklaart waarom koning Norodom in 1863 Franse bescherming aanvaardde.

Cambodja werd deel van Frans Indochina en verkreeg onder koning Norodom Sihanouk in 1953 onafhankelijkheid. Neutraliteit werd tijdens de oorlog in Vietnam steeds moeilijker vol te houden. Een staatsgreep in 1970 bracht de Khmerrepubliek aan de macht, waarna burgeroorlog en Amerikaanse bombardementen de samenleving ontwrichtten. De Rode Khmer namen Phnom Penh op 17 april 1975 in en dwongen de stedelijke bevolking naar het platteland. Executies, honger, dwangarbeid en ziekte kostten tussen 1975 en 1979 naar schatting 1,5 tot 2 miljoen mensen het leven. Vietnamese troepen verdreven het regime in januari 1979, maar oorlog en internationale isolatie duurden voort. De Akkoorden van Parijs van 1991 leidden tot een VN-vredesmissie en verkiezingen in 1993, waarna de monarchie werd hersteld. Sindsdien heeft de Cambodjaanse Volkspartij haar politieke dominantie geleidelijk geconsolideerd en is de ruimte voor oppositie en onafhankelijke media kleiner geworden.

De moderne economie groeide lange tijd snel dankzij kledingproductie, bouw, toerisme, landbouw en buitenlandse investeringen. Kleding, schoenen en reisartikelen leveren een groot deel van de goederenexport en zijn sterk afhankelijk van toegang tot Amerikaanse en Europese markten. China is een belangrijke investeerder en kredietverstrekker, vooral in wegen, energie, vastgoed en de kustprovincie Preah Sihanouk. Na de pandemische terugval herstelden toerisme en industrie, maar recente groei bleef gevoelig voor zwakke vastgoedactiviteit, grensproblemen en externe vraag. Landbouw biedt nog steeds werk aan veel huishoudens, hoewel haar aandeel in de nationale productie afneemt. Armoede daalde over meerdere decennia sterk, maar veel gezinnen bevinden zich vlak boven de nationale grens en hebben weinig bescherming tegen ziekte, schulden of misoogsten. Hogere productiviteit, beter onderwijs en een bredere belastingbasis zijn nodig om de afhankelijkheid van lage lonen en grondintensieve investeringen te verminderen.

Het land bestaat uit 24 provincies en de hoofdstad Phnom Penh, die dezelfde bestuurlijke rang heeft. Daaronder liggen districten, gemeenten, communes en sangkats. De algemene volkstelling van 2019 telde ongeveer 15,55 miljoen inwoners; projecties voor 2025 plaatsen het totaal rond 17,5 tot 17,8 miljoen. Phnom Penh groeit veel sneller dan de meeste landelijke gebieden en heeft samen met omliggende delen van Kandal een groot stedelijk en industrieel gebied gevormd. Andere belangrijke centra zijn Siem Reap, Battambang, Serei Saophoan en Sihanoukville. De bevolking is jong, maar de dalende vruchtbaarheid betekent dat de verhouding tussen werkenden en ouderen op langere termijn verandert. Khmer vormen de grote meerderheid, naast Cham, inheemse hooglandvolken, Chinees-Cambodjaanse en Vietnamese gemeenschappen. In Mondulkiri en Ratanakiri wonen relatief kleine maar cultureel onderscheidende groepen wier landrechten onder druk staan door plantages, mijnbouw en migratie.

Khmer is de officiële taal en gebruikt een eigen schrift dat uit Zuid-Indiase schrijftradities is voortgekomen. Frans heeft nog een beperkte historische rol, terwijl Engels steeds belangrijker is in onderwijs, toerisme en handel. Theravada-boeddhisme is de dominante religie en boeddhistische kloosters functioneren vaak als lokale centra van ritueel, onderwijs en gemeenschapsleven. De Cham-bevolking is overwegend islamitisch; inheemse gemeenschappen onderhouden daarnaast animistische en voorouderlijke tradities. Klassieke hofdans, schaduwtheater en pinpeatmuziek werden tijdens het Rode Khmer-regime bijna vernietigd, maar overlevende kunstenaars en nieuwe scholen hebben veel kennis hersteld. Angkoriaanse architectuur is nationaal erfgoed, maar hedendaagse literatuur, film en beeldende kunst behandelen ook geheugen, ontheemding en snelle verstedelijking. De omgang met het genocideverleden blijft een belangrijk onderdeel van onderwijs en nationale identiteit, mede door de processen van de door de VN gesteunde Rode Khmer-tribunalen.

Het wegennet is sinds de jaren negentig sterk uitgebreid, maar kwaliteit en verkeersveiligheid verschillen aanzienlijk. Nationale wegen verbinden Phnom Penh met Thailand, Laos, Vietnam en de haven van Sihanoukville. Twee spoorlijnen lopen vanuit de hoofdstad naar Poipet aan de Thaise grens en naar de zuidkust, voornamelijk voor vracht en beperkte passagiersdiensten. De autonome haven van Sihanoukville verwerkt het grootste deel van de zeecontainers; Phnom Penh heeft een belangrijke rivierhaven aan het Mekongsysteem. Nieuwe internationale luchthavens bij Siem Reap en Phnom Penh vergroten capaciteit en verplaatsen luchtverkeer buiten dichtbebouwde gebieden. Binnen steden domineren motorfietsen, tuktuks en auto’s, terwijl openbaar vervoer beperkt blijft. Op het platteland maken onverharde lokale wegen en seizoensoverstromingen reizen onbetrouwbaar. Verbeteringen aan de zuidelijke economische corridor kunnen handel versnellen, maar grensprocedures en logistieke kosten blijven hoger dan in de meest geïndustrialiseerde ASEAN-landen.

Cambodja is lid van de Verenigde Naties, ASEAN, de Wereldhandelsorganisatie en de Mekong River Commission. Het probeert economische banden met China, Japan, Zuid-Korea, de Europese Unie, de Verenigde Staten en buurlanden te combineren, maar zijn buitenlandse ruimte wordt beïnvloed door grote investeringsafhankelijkheid en grensgeschillen. De ligging tussen Thailand en Vietnam en aan de Mekongcorridor biedt mogelijkheden voor productie, logistiek en regionale elektriciteitshandel. Daarvoor moet het land echter de kwaliteit van onderwijs, rechtspraak, grondbeheer en stedelijke diensten verbeteren. De erfenis van oorlog verklaart een deel van de institutionele kwetsbaarheid, maar niet alle hedendaagse beperkingen. Cambodja’s toekomstige betekenis zal vooral afhangen van de vraag of het snelle fysieke investeringen kan omzetten in menselijke vaardigheden, verantwoord rivierbeheer en een economie die minder afhankelijk is van enkele exportsectoren.