Bangladesh

Bangladesh beslaat 147.570 vierkante kilometer in de delta van de Ganges, Brahmaputra en Meghna, aan de noordelijke Golf van Bengalen. India omringt het land in het westen, noorden en een groot deel van het oosten; een kortere grens met Myanmar ligt in het zuidoosten. Het grootste deel van het grondgebied bestaat uit jonge alluviale vlakten die slechts enkele meters boven zeeniveau liggen. Rivieren splitsen zich voortdurend in geulen, vormen zandbanken en verplaatsen oevers, waardoor land tegelijk ontstaat en verdwijnt. De Barind- en Madhupurterrassen liggen iets hoger, terwijl de Chittagong Hill Tracts in het zuidoosten een heuvelachtig landschap vormen dat sterk afwijkt van de delta. De kust omvat moddervlaktes, eilanden en estuaria; in het zuidwesten ligt het Bengaalse deel van de Sundarbans. Deze geografie ondersteunt buitengewoon vruchtbare landbouw, maar maakt wegen, nederzettingen en eigendomsgrenzen permanent kwetsbaar voor water.

Het klimaat is tropisch moessonachtig, met een warme droge periode van maart tot mei, zware regen van juni tot oktober en een koelere winter van november tot februari. Het noordoosten en zuidoosten ontvangen de meeste neerslag, terwijl het noordwesten vaker met seizoensdroogte kampt. Rivieroverstromingen bedekken jaarlijks grote delen van het land en vullen bodemvruchtbaarheid en visgebieden aan; uitzonderlijke overstromingen verwoesten echter oogsten en infrastructuur. Tropische cyclonen en stormvloeden treffen de kust, zoals de rampen van 1970 en 1991 en recentere stormen die dankzij betere waarschuwingen veel minder slachtoffers maakten. Zeespiegelstijging, verzilting, hitte, riviererosie en onregelmatige afvoer uit bovenstroomse gebieden vergroten de druk. Miljoenen mensen verplaatsen zich tijdelijk of permanent na het verlies van land. Bangladesh heeft omvangrijke cycloonschuilplaatsen en waarschuwingssystemen gebouwd, maar klimaatadaptatie blijft een centrale begrotings- en ontwikkelingsopgave.

De delta bevat rijstvelden, wetlands, rivierbossen, theeheuvels en kustmangroven, maar natuurlijke ecosystemen beslaan een klein aandeel van het dichtgebruikte land. De Sundarbans vormen het grootste aaneengesloten mangrovebos ter wereld en bieden bescherming tegen stormvloeden, leefgebied voor Bengaalse tijgers en een bron van vis, honing en hout voor omliggende gemeenschappen. In het noordoosten vullen haors, komvormige wetlands, zich tijdens de moesson tot uitgestrekte binnenzeeën. De heuvelbossen rond Chattogram en Sylhet zijn sterk versnipperd door houtkap, plantages, landbouw en nederzettingen. Rijst is het dominante gewas, vaak in twee of drie teelten per jaar dankzij irrigatie. Jute, groenten, aardappelen, thee, vis en pluimvee zijn eveneens belangrijk. Intensief landgebruik heeft voedselproductie verhoogd, maar grondwaterdaling, arsenicum in drinkwater, industriële vervuiling en verlies van wetlands tonen de ecologische kosten van productie in een van de dichtstbevolkte landschappen ter wereld.

Bengalen ontwikkelde zich eeuwenlang rond rivieren en handelssteden. Het gebied maakte deel uit van Maurya- en Guptarijken en werd tussen de achtste en twaalfde eeuw bestuurd door de boeddhistische Pala-dynastie en later de hindoeïstische Sena’s. Islam verspreidde zich vanaf de dertiende eeuw via verovering, soefinetwerken, landbouwuitbreiding en stedelijke handel. Het Bengaalse sultanaat was in de veertiende tot zestiende eeuw een belangrijke regionale macht. Onder de Mogols groeide de delta uit tot een welvarend centrum van rijst, zijde, scheepsbouw en fijne mousseline. De Britse Oost-Indische Compagnie verkreeg na 1757 politieke en fiscale controle. Koloniaal beleid veranderde grondbezit, bevorderde exportgewassen en droeg bij aan herhaalde hongersnoden. De deling van Brits-Indië in 1947 maakte het overwegend islamitische Oost-Bengalen tot Oost-Pakistan, hoewel het door ongeveer 1.600 kilometer Indiaas grondgebied van West-Pakistan werd gescheiden.

Taalkundige, economische en politieke ongelijkheid ondermijnde de nieuwe staat. De taalbeweging van 1952 verdedigde het Bengali tegen pogingen om Urdu als enige nationale taal op te leggen en werd een fundament van Bengaalse identiteit. Na verkiezingswinst van de Awami League in 1970 weigerde de militaire leiding in West-Pakistan de macht over te dragen. Het leger begon in maart 1971 een gewelddadige campagne; een onafhankelijkheidsoorlog, massaal geweld en de vlucht van miljoenen mensen naar India volgden. Met Indiase interventie eindigde de oorlog op 16 december 1971 in de oprichting van Bangladesh. De nieuwe staat kende hongersnood, coups en militair bestuur, gevolgd door herstel van het parlementaire systeem in 1991. Politiek werd daarna gedomineerd door rivaliteit tussen de Awami League en Bangladesh Nationalist Party. Studentgeleide massaprotesten verdreven premier Sheikh Hasina in augustus 2024. Een interim-regering organiseerde hervormingen en verkiezingen; na de stemming van februari 2026 werd Tarique Rahman premier.

De economie veranderde van een overwegend agrarische basis in een belangrijk productie- en dienstenstelsel. Confectiekleding levert meer dan vier vijfde van de goederenexport en biedt miljoenen banen, vooral aan vrouwen. De sector profiteerde van lage kosten en schaal, maar fabrieksveiligheid, lonen en arbeidsrechten blijven terugkerende onderwerpen sinds de instorting van Rana Plaza in 2013. Overmakingen van migranten, farmaceutica, leer, voedselverwerking, scheepsbouw en digitale diensten verbreden de inkomsten. Jaren van groei boven zes procent verminderden armoede sterk, maar politieke onrust, inflatie, bankschulden en druk op deviezenreserves vertraagden de economie; de Wereldbank verwachtte voor het begrotingsjaar 2025/26 een groei van ongeveer 3,9 procent. Bangladesh staat gepland om in november 2026 de categorie van minst ontwikkelde landen te verlaten, waardoor handelsvoordelen geleidelijk veranderen. Productiviteitsgroei en een stabiel financieel stelsel worden daardoor belangrijker dan goedkope arbeid alleen.

Het land is verdeeld in acht divisies, 64 districten en honderden upazila’s. De volkstelling van 2022 kwam na een aanpassing voor ondertelling uit op ongeveer 169,8 miljoen inwoners; de VN schatte het totaal voor 2025 op 175,7 miljoen. Dhaka is het politieke, financiële en industriële zwaartepunt en vormt met zijn randgemeenten een megastad van wereldschaal. Chattogram is de belangrijkste havenstad, terwijl Khulna, Rajshahi, Sylhet, Gazipur, Narayanganj en Rangpur regionale functies vervullen. Ongeveer twee vijfde van de bevolking woont stedelijk, maar de grens tussen stad en dichtbebouwd platteland is vaak vaag. Bengalen vormen de grote meerderheid. In de Chittagong Hill Tracts leven Chakma, Marma, Tripura en andere inheemse gemeenschappen; Santals, Garos, Manipuri en kleinere groepen wonen elders. De bevolkingsdichtheid, buiten stadsstaten gerekend een van de hoogste ter wereld, maakt grond en publieke ruimte bijzonder schaars.

Bengali, of Bangla, is de officiële en vrijwel universele nationale taal. De erkenning ervan werd door de taalbeweging zo sterk met staatsvorming verbonden dat 21 februari later door UNESCO als Internationale Moedertaaldag werd uitgeroepen. De meerderheid van de bevolking is moslim, voornamelijk soennitisch, naast hindoeïstische, boeddhistische, christelijke en inheemse religieuze gemeenschappen. Bengaalse cultuur is gedeeld met West-Bengalen en andere delen van India, maar de ervaring van 1952 en 1971 geeft de nationale canon een eigen politieke lading. De poëzie van Kazi Nazrul Islam, de liederen van Rabindranath Tagore en volksvormen als baulmuziek verbinden religieuze en seculiere tradities. Textiel, riksjakunst, rivierverhalen en hedendaagse film weerspiegelen zowel dorpsleven als snelle urbanisatie. Religieuze conservatisering, vrijheid van meningsuiting en de positie van minderheden blijven belangrijke maatschappelijke discussies, vooral tijdens perioden van politieke polarisatie.

Rivieren zijn eeuwenlang de natuurlijke vervoerswegen geweest en blijven essentieel voor vracht en passagiers, vooral in de delta. Duizenden kilometers waterweg zijn tijdens het regenseizoen bevaarbaar, al beperken sedimentatie en droge waterstanden de betrouwbaarheid. Het spoorwegnet omvat ongeveer 3.000 kilometer routes met verschillende spoorbreedten; nieuwe bruggen en ombouwprojecten moeten oost en west beter verbinden. De Padmabrug, geopend in 2022, heeft het zuidwesten rechtstreeks aan Dhaka gekoppeld, terwijl de eerste Dhaka-metro sinds eind 2022 stapsgewijs uitbreidt. Nationale snelwegen zijn druk en verkeersveiligheid blijft zwak. Chattogram verwerkt het grootste deel van de zeehandel; Mongla en Payra bieden aanvullende capaciteit en een Bay Terminal is in ontwikkeling. Hazrat Shahjalal International Airport in Dhaka is de belangrijkste luchthub. In steden domineren bussen, riksja’s, autoriksja’s en motorfietsen, vaak in ernstige congestie.

Bangladesh is lid van de Verenigde Naties, de Wereldhandelsorganisatie, SAARC, BIMSTEC en de Organisatie voor Islamitische Samenwerking en behoort tot de grootste leveranciers van personeel voor VN-vredesmissies. De ligging aan de Golf van Bengalen geeft het belang voor verbindingen tussen Zuid- en Zuidoost-Azië, terwijl relaties met India, China, Japan, de Verenigde Staten en de Europese Unie economisch zorgvuldig worden uitgebalanceerd. Het land huisvest bovendien ongeveer een miljoen Rohingya-vluchtelingen uit Myanmar, vooral rond Cox’s Bazar, wat humanitaire en diplomatieke druk veroorzaakt. De combinatie van industriële ervaring, een grote arbeidsmarkt en verbeterde infrastructuur biedt duidelijke kansen. Tegelijk moeten een nieuwe politieke orde, banken, energievoorziening en klimaatbescherming vertrouwen winnen. Bangladesh’ toekomstige positie zal afhangen van de mate waarin het exportgroei kan losmaken van lage lonen en tegelijk zijn dichtbevolkte delta veilig en bestuurbaar houdt.