Kina

Kina zauzima približno 9,6 miliona kvadratnih kilometara i proteže se od pacifičke obale istočne Azije do visokih visoravni, pustinja i planinskih venaca duboko u unutrašnjosti kontinenta. Ima kopnene granice sa četrnaest država i više od 18.000 kilometara kontinentalne obale uz Bohajsko, Žuto, Istočnokinesko i Južnokinesko more. Reljef se stepenasto spušta sa zapada prema istoku. Tibetanska visoravan u proseku prelazi 4.000 metara, a Himalaji na jugozapadu nose Everest, visok 8.849 metara. Severozapad zauzimaju baseni Tarim i Džungarija, pustinja Taklamakan i rubovi Gobija, dok su na istoku Severnokineska ravnica, delte Jangcea i Biserne reke i gusto naseljene obalne nizije. Jangce, Žuta reka, Amur, Biserna reka, Mekong, Saluen i Brahmaputra izviru ili protiču kroz kinesku teritoriju, pa upravljanje vodom ima značaj daleko izvan državnih granica.

Klimatski raspon odgovara kontinentalnoj veličini. Severoistok ima duge, hladne zime i topla leta, severne i zapadne oblasti su suve ili polusuve, Tibetanska visoravan hladna i visinska, dok je jug tropski ili suptropski pod snažnim uticajem istočnoazijskog monsuna. Veći deo padavina pada leti, ali njihov zbir opada od vlažne jugoistočne obale prema pustinjskom severozapadu. Taj nesklad ostavlja severne industrijske i poljoprivredne regione sa mnogo manje vode po stanovniku nego jug. Poplave na Jangceu i drugim rekama, suše u severnim ravnicama, tajfuni na obali, toplotni talasi i peščane oluje ostaju redovni rizici. Kina je najveći svetski emiter ugljen-dioksida u apsolutnom iznosu, ali je istovremeno najveći investitor u solarnu i vetroenergiju. Državni cilj predviđa vrhunac emisija pre 2030. i ugljeničnu neutralnost pre 2060, što zahteva postepeno smanjivanje zavisnosti od uglja uz očuvanje energetske sigurnosti.

Šume su 2023. pokrivale približno 24 odsto kopnene površine, nakon višedecenijskih programa pošumljavanja i zaštite slivova. Veliki deo povećanja potiče od sađenih šuma, pa rast površine ne znači uvek obnovu složenih prirodnih ekosistema. Borealne i umerene šume opstaju na severoistoku, četinarske i mešovite u planinama zapada, suptropske šume na jugu, a tropske zajednice na Hajnanu i u južnom Junanu. Kina je jedno od globalnih središta biodiverziteta, sa džinovskim pandama, zlatnim majmunima, takinima i hiljadama endemskih biljaka, ali su staništa fragmentisana gradovima, putevima, branama i intenzivnom poljoprivredom. Obradivo zemljište čini relativno mali deo ogromne teritorije i koncentrisano je u istočnim ravnicama i basenima. Erozija lesa, degradacija pašnjaka, zagađenje tla i vode i širenje pustinjskih uslova ostaju veliki problemi, uprkos nacionalnim parkovima, ekološkim „crvenim linijama“ i strožem nadzoru zagađenja.

Najranije složene države razvile su se u dolinama Žute reke i Jangcea, gde su neolitske zajednice postepeno stvarale gradska središta, metalurgiju i pisane tradicije. Dinastije Shang i Zhou postavile su obrasce kraljevske vlasti, rituala i ideje „mandata Neba“. Qin je 221. pre nove ere ujedinio zaraćene države, standardizovao mere, novac i pismo i uspostavio model centralizovane imperije. Han je proširio teritoriju i trgovinu duž puteva koji će kasnije biti poznati kao Put svile. Periodi političke podele smenjivali su se sa obnovljenim jedinstvom pod dinastijama Sui i Tang, a Song je razvio urbanu privredu, štampu, finansije i tehnološke inovacije. Mongolska dinastija Yuan povezala je Kinu sa širim evroazijskim carstvom, dok su Ming obnovili domaću vlast i izgradili veliki deo današnje monumentalne arhitekture. Qing su od 17. do 19. veka proširili carstvo na Tibet, Xinjiang, Mongoliju i Tajvan, stvarajući okvir velikog dela savremene teritorije.

Pritisak evropskih sila i Japana u 19. veku potkopao je Qing kroz Opijumske ratove, neravnopravne ugovore i gubitak carinske i teritorijalne kontrole. Unutrašnje pobune, posebno Taiping, odnele su milione života. Revolucija 1911. okončala je carstvo i uspostavila republiku, ali su usledili regionalni militarizam, građanski rat između nacionalista i komunista i japanska invazija. Narodna Republika Kina proglašena je 1949. nakon pobede Komunističke partije, dok se vlada Republike Kine povukla na Tajvan. Kolektivizacija i Veliki skok napred prouzrokovali su katastrofalnu glad od 1959. do 1961, a Kulturna revolucija od 1966. do 1976. razorila je ustanove i progonila milione ljudi. Reforme pokrenute 1978. postepeno su uvele tržišne podsticaje, posebne ekonomske zone i strana ulaganja. Ulazak u Svetsku trgovinsku organizaciju 2001. ubrzao je izvoznu industrijalizaciju i integraciju u svetsku ekonomiju.

Kina je danas najveća svetska industrijska sila i druga ekonomija po nominalnom BDP-u. Proizvodi veliki deo svetske elektronike, mašina, čelika, hemikalija, solarnih panela, baterija i električnih vozila, dok usluge sada stvaraju više od polovine domaće proizvodnje. Svetska banka je zabeležila realni rast od 5,0 odsto u 2025, oslonjen na izvoz, industriju i javnu podršku, ali uz slabiju domaću potrošnju i dugotrajne probleme na tržištu nekretnina. Lokalni dug, niža produktivnost kapitala, trgovinska ograničenja i starenje stanovništva smanjuju prostor za nekadašnje stope rasta. Prihodi su snažno porasli od 1980-ih i ekstremno siromaštvo je gotovo uklonjeno prema međunarodnim linijama, ali razlike između obale i unutrašnjosti, gradskih i seoskih domaćinstava i vlasnika i migranata ostaju velike. Sledeća razvojna faza zavisi od potrošnje domaćinstava, socijalne zaštite, inovacija i manje resursno intenzivne proizvodnje.

Sedmi nacionalni popis iz 2020. zabeležio je 1.411.778.724 stanovnika na kopnenom delu zemlje. Do kraja 2025. broj je pao na 1.404,89 miliona, što je četvrta uzastopna godina smanjenja; istovremeno je 953,8 miliona ljudi živelo u gradskim naseljima. Nizak natalitet, duži životni vek i posledice nekadašnje politike jednog deteta ubrzavaju starenje i smanjuju buduću radnu snagu. Stanovništvo je veoma neravnomerno raspoređeno: velika većina živi istočno od zamišljene linije Heihe–Tengchong, dok su Tibet, Xinjiang, Qinghai i pustinjski sever retko naseljeni. Administrativni sistem obuhvata provincije, autonomne regione, gradove pod neposrednom upravom centra i posebne administrativne regione Hongkong i Makao. Sistem registracije hukou i dalje utiče na pristup školama, zdravstvu i drugim gradskim uslugama za stotine miliona unutrašnjih migranata, iako se pravila u mnogim manjim gradovima postepeno ublažavaju.

Standardni kineski, zasnovan na mandarinskom govoru, službeni je jezik države i glavni medij obrazovanja, uprave i nacionalnih medija. Kina priznaje 56 etničkih grupa; Han Kinezi činili su oko 91,1 odsto stanovništva na popisu 2020, dok su Zhuang, Ujguri, Hui, Tibetanci, Miao, Mongoli i druge zajednice naročito značajne u autonomnim i pograničnim oblastima. Svakodnevni jezički pejzaž obuhvata kantonski, wu, min, hakka i druge sinitske varijetete, kao i tibetanske, turkijske, mongolske, tajske i austroazijske jezike. Kulturna tradicija povezuje konfučijanske tekstove, budizam, taoizam, lokalne kultove, islamske zajednice i savremenu socijalističku državu. Kaligrafija, pejzažno slikarstvo, opera, regionalne kuhinje i književni kanon nisu jedinstveni nacionalni blok, već sistemi sa snažnim lokalnim školama. Brza urbanizacija i digitalne platforme stvorile su novu masovnu kulturu, istovremeno podstičući obnovu baštine i rasprave o cenzuri, jeziku i istorijskom pamćenju.

Infrastruktura je jedan od najvidljivijih rezultata razvojne politike. Do kraja 2024. mreža brzih železnica premašila je 48.000 kilometara i povezala gotovo sve velike gradske regione, dok ukupna železnička i autoputska mreža prenosi ogromne količine robe između unutrašnjosti i obale. Šangaj, Ningbo-Zhoushan, Shenzhen, Qingdao i Guangzhou ubrajaju se među najveće svetske luke. Metro sistemi rade u desetinama gradova, a novi aerodromi i logistički centri podržavaju domaće tržište kontinentalnih razmera. Brane, uključujući Tri klisure, obezbeđuju energiju i kontrolu poplava, ali su izazvale raseljavanje i ekološke promene. Projekat preusmeravanja vode sa juga ka severu pokazuje razmere intervencija potrebnih da se ublaži geografski nesklad resursa. Ruralna infrastruktura je znatno poboljšana, ali kvalitet javnih usluga, fiskalna sposobnost lokalnih vlasti i dostupnost transporta i dalje se razlikuju između bogatih obalnih provincija i udaljenih planinskih oblasti.

Kina je stalna članica Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija, članica Svetske trgovinske organizacije, G20, APEC-a, BRICS-a i Šangajske organizacije za saradnju. Inicijativa Pojas i put proširila je njeno finansiranje luka, železnica, energetike i digitalnih mreža širom Evroazije, Afrike i drugih regiona, ali je otvorila pitanja duga, transparentnosti i strateške zavisnosti. Odnosi sa Sjedinjenim Državama, Evropskom unijom, Indijom, Japanom i susedima određuju veliki deo globalne trgovinske i bezbednosne agende, dok status Tajvana i sporovi u Južnokineskom moru ostaju najosetljivija pitanja. Unutrašnji izazovi su demografsko smanjenje, nejednakost, dug, slabija potrošnja i ekološko opterećenje; prednosti su industrijska dubina, infrastruktura, obrazovani kadrovi i vodeća pozicija u zelenim tehnologijama. Buduća uloga Kine zavisiće od toga da li može da preusmeri rast sa nekretnina i investicija ka produktivnosti i potrošnji, uz upravljanje spoljnim rivalstvima bez prekida sistema od kojih zavisi svetska ekonomija.