Betuwse appelgebak to ciasto jabłkowe związane z regionem Betuwe w środkowej części Holandii. Sady od dawna wpisują się w krajobraz i codzienność tej okolicy. W tej wersji obfite nadzienie jabłkowe mieści się w wysokim, okrągłym cieście maślanym, a wierzch zamyka kratka z pasków ciasta. Zachowujemy niderlandzką nazwę, by podkreślić związek z regionem. Nie oznacza ona jednak, że wszystkie rodziny w Betuwe pieką według jednej ustalonej receptury.
Betuwe leży w środkowej Holandii, między kilkoma rzekami. Sadownictwo współtworzyło krajobraz i sposób pracy w tej okolicy. W źródłach historycznych pojawia się związane z tym miejscem określenie „gemeyne appelkelder”, odnotowane dla Holandii w XVII wieku; dokumentują one również późniejszy rozwój uprawy owoców. To potwierdza regionalny kontekst ciast jabłkowych, ale nie dowodzi, że konkretny przepis na ciasto pozostawał niezmieniony przez stulecia.
W opisie tej okolicy spotykają się nazwy Utrecht, Betuwe i Rivierenland. Nie wyznaczają one jednej ścisłej granicy wokół pojedynczej miejscowości; regiony geograficzne i kulturowe mogą się pokrywać. Dlatego przedstawiamy ten przepis jako domowe ciasto jabłkowe inspirowane Betuwe. Nie nazywamy go produktem chronionym, jedyną urzędową recepturą ani jedynym tradycyjnym wypiekiem regionu.
W regionalnym biuletynie z 2020 roku opublikowano przepis „Onze appeltaart” Hansa van Klaarbergena, zwycięzcy miejscowego konkursu na ciasto jabłkowe. Wykorzystywał on tortownicę o średnicy 24 cm, jabłka Elstar i Goudreinet, rodzynki, orzechy włoskie, bułkę tartą, cytrynę i cynamon; ciasto pieczono w temperaturze 170 °C. W tamtej recepturze użyto gotowej mieszanki do ciasta. Tutaj nawiązujemy do opisanego nadzienia, ale przygotowujemy ciasto z podstawowych składników. Nagroda dotyczyła przepisu Hansa van Klaarbergena, a nie tej domowej adaptacji.
Elstar ma owocowy, słodko-kwaśny smak. Twardszy i bardziej kwaskowy Goudreinet także dobrze nadaje się do pieczenia. Jabłka ważą 1,5 kg przed obraniem i usunięciem gniazd nasiennych, dlatego przygotowanego miąższu będzie mniej. Obie odmiany wnoszą do nadzienia różne aromaty. Jeśli są niedostępne, można wybrać jędrne jabłka o słodko-kwaśnym smaku, które w miarę możliwości zachowują kształt podczas pieczenia.
Zimne masło rozciera się z mąką i cukrem, a jajko pomaga połączyć ciasto. Gdy przestaje być widoczna sucha mąka, należy zakończyć zagniatanie i schłodzić ciasto. Zimne masło ponownie twardnieje, dzięki czemu łatwiej rozwałkować ciasto i wyłożyć nim wysoką formę. Jeśli pojawią się pęknięcia, lepiej zlepić brzegi palcami, zamiast jeszcze bardziej rozciągać ciasto. Zbyt cienkie miejsca mogą po upieczeniu łatwo się kruszyć.
Rodzynki moczy się krótko, a potem starannie osusza. Orzechy włoskie dodają chrupkości, zaś cynamon i cytryna podkreślają smak jabłek. Cienka warstwa drobnej, suchej bułki tartej na spodzie wchłania część soku uwalnianego przez owoce. Zbyt gruba warstwa mogłaby wysuszyć spód. Nadzienie sięga prawie do brzegu formy, ale trzeba zostawić trochę miejsca na kratkę i sok, który pojawi się podczas pieczenia.
Kratka nie jest wyłącznie ozdobą: przez jej otwory może uchodzić para, a obfite nadzienie pozostaje przykryte. Piec ciasto w temperaturze 170 °C przez 65–70 minut; obserwować rumienienie ciasta i miękkość jabłek. Owoce różnią się soczystością, a piekarniki pieką z różną mocą. Jeśli kratka rumieni się, zanim jabłka zmiękną, luźno przykryć wierzch folią aluminiową i piec dalej. Wbić mały nóż przez otwór w kratce; powinien lekko wchodzić w miąższ owoców.
Po upieczeniu pozostawić ciasto w formie na co najmniej godzinę, zanim otworzy się zapięcie. Podczas studzenia nadzienie tężeje, a ciasto staje się stabilniejsze i łatwiejsze do krojenia. Zdjęcie obręczy, gdy ciasto jest jeszcze gorące, może spowodować, że cienki spód się zapadnie lub pęknie. Cukier puder jest opcjonalnym wykończeniem. Ciasto można podawać w temperaturze pokojowej albo lekko ciepłe.
Całkowicie ostudzone resztki przykryć i wstawić do lodówki. Holenderskie centrum żywienia Voedingscentrum podaje dla ciasta jabłkowego orientacyjnie do trzech dni w lodówce i do trzech miesięcy w zamrażarce. Mrożenie może zmienić jakość, a domowe receptury się różnią. Resztki należy schłodzić w ciągu dwóch godzin. Zamrożone kawałki rozmrozić w lodówce lub w temperaturze pokojowej; podawać po całkowitym rozmrożeniu.