Zaanse duivekater is een zoet witbrood dat wordt geassocieerd met de Zaanstreek in Noord-Holland. Het brood is lang en ovaal, met kenmerkende ingeknipte of gekrulde uiteinden en ondiepe insnijdingen over het oppervlak. Het kruim is zacht en fijn, de korst kleurt goudbruin in de oven en citroenrasp geeft het lichtzoete deeg een frisse geur. Bakkers en thuiskoks uit de streek maken hun eigen versies. Dit recept is daarom een praktische thuisvariant en geen aanspraak op één definitieve historische formule.
In streekbeschrijvingen wordt duivekater een feestbrood genoemd, met tradities rond Pasen, Pinksteren en Kerstmis. Tegenwoordig wordt het ook buiten die feestdagen gegeten, bijvoorbeeld bij het ontbijt of bij koffie en thee. De precieze geschiedenis en herkomst van de naam zijn niet met zekerheid bekend. Verhalen over oude offerbroden horen bij de folklore en moeten niet als vaststaande geschiedenis worden gepresenteerd. Hedendaagse beschrijvingen benadrukken vooral de regionale band, het zoete witte deeg en de zorgvuldig gevormde bovenkant.
Het recept volgt de gepubliceerde thuisbakversie van de Zaanse bakker Lex Brakenhoff. Hij vermeldt dat de versie voor thuisbakkers is aangepast, omdat het familierecept van de bakkerij geheim blijft. De gepubliceerde hoeveelheden zijn bloem, gist, melk, suiker, zout, citroen, boter en ei; ook geeft hij hoeveelheden voor verse en gedroogde gist. De werkwijze begint met een voordeeg, waarna de overige ingrediënten worden toegevoegd, het brood wordt gevormd en het goudbruin wordt gebakken. Deze versie houdt die verhoudingen en stappen aan en maakt de aanwijzingen voor thuisgebruik expliciet.
Een voordeeg geeft de gist tijd om op gang te komen voordat de rest van de bloem en de verrijkende ingrediënten worden toegevoegd. Meng de helft van de bloem met gist, een deel van de melk en een deel van de suiker en dek de kom ongeveer een uur af. Het mengsel hoort zichtbaar gerezen en luchtig te zijn. De tijd is een richtlijn: in een koele keuken kan de rijzing langer duren, terwijl een warme ruimte het proces versnelt. Ga pas verder als het voordeeg duidelijk actief is.
Kneed de resterende bloem, melk, suiker, zout en citroenrasp door het voordeeg. Voeg de zachte boter toe en kneed door tot het deeg glad en elastisch aanvoelt. Verrijkt deeg kan eerst wat plakkerig zijn, maar voeg niet meteen veel extra bloem toe; daardoor kan het gebakken brood droog en zwaar worden. Een korte afgedekte rijs ontspant het deeg en maakt het gemakkelijker te vormen. Kneed je met de hand, duw het deeg dan rustig van je af en vouw het terug. Pauzeer even als het deeg te veel tegenwerkt.
Het lange ovale model en de gekrulde uiteinden zijn de herkenbaarste kenmerken van de duivekater. Vorm het midden gelijkmatig, knip de uiteinden in en krul de delen naar buiten tot rolletjes. Bestrijk het brood met losgeklopt ei voor een glanzende korst en kerf daarna ondiepe decoratieve lijnen in de bovenkant. Die insnijdingen zijn versiering, dus houd ze licht; diepe sneden kunnen de vorm verzwakken. Tijdens de laatste afgedekte rijs wordt het brood iets luchtiger, maar het moet zijn langwerpige vorm behouden.
Volgens de gepubliceerde methode wordt het brood ongeveer 20 tot 30 minuten op 200 °C gebakken. Ovens verschillen; controleer daarom vanaf 20 minuten en let op een gelijkmatig goudbruine korst. Het brood moet stevig aanvoelen en ook aan de onderkant gaar zijn. Leg het na het bakken op een rooster en laat het afkoelen voordat je het snijdt. Tijdens het afkoelen kan het kruim zich zetten, waardoor de plakken minder snel worden samengedrukt of scheuren.
Duivekater smaakt naturel, met boter of bij koffie en thee. Voor de beste textuur bewaar je het afgekoelde brood op kamertemperatuur in een afgesloten broodtrommel of zak; een papieren broodzak helpt de korst knapperiger te houden. Bewaar brood liever niet in de koelkast, omdat het daar sneller uitdroogt. Je kunt brood goed verpakt invriezen, al wordt het na verloop van tijd droger. Gooi brood weg zodra er zichtbare schimmel op zit en snijd alleen het beschimmelde stukje er niet af.