Peru

Peru beslaat ongeveer 1.285.216 vierkante kilometer aan de westzijde van Zuid-Amerika en grenst aan Ecuador, Colombia, Brazilië, Bolivia en Chili. De Pacifische kust strekt zich over ongeveer 2.400 kilometer uit, maar de meeste kustvlakten zijn woestijnachtig en worden alleen groen waar rivieren uit de Andes irrigatiewater aanvoeren. Achter de kust stijgt het Andesgebergte in meerdere ketens en hoogvlakten; de Huascarán bereikt 6.768 meter. De Altiplano rond het Titicacameer ligt op meer dan 3.800 meter, terwijl diepe valleien naar het oosten afdalen. Ruim de helft van het grondgebied behoort tot het Amazonebekken, met laaglandregenwoud, grote rivieren en zeer beperkte wegverbindingen. De traditionele indeling in Costa, Sierra en Selva blijft geografisch bruikbaar, maar maskeert de vele overgangszones tussen koude puna, nevelwoud, droge valleien, kustheuvels en tropische uiterwaarden.

De koude Humboldtstroom en subtropische hogedruk houden de kust droog en gematigd. Lima ontvangt nauwelijks regen, maar heeft in de winter vaak garúa, een laag wolkendek met mist en hoge luchtvochtigheid. El Niño verzwakt de koude stroom en kan in het noorden zeer zware regen, rivieroverstromingen, aardverschuivingen en verstoring van de visserij veroorzaken. In de Andes bepaalt hoogte temperatuur en neerslag; het natte seizoen valt meestal tussen november en april, terwijl droge winters koude nachten en vorst brengen. De oostelijke hellingen en Amazone zijn warm en nat, maar ook daar komen overstromingen en uitzonderlijke droogte voor. Peru heeft sinds de jaren zestig meer dan de helft van zijn tropische gletsjeroppervlak verloren, waardoor bergmeren groeien en seizoenswater voor steden, landbouw en waterkracht verandert. Aardbevingen, tsunami’s, huaycos en vulkanische activiteit in het zuiden maken rampenrisico een structurele ontwikkelingsfactor.

Rond 57 procent van Peru is bebost, vooral in Loreto, Ucayali, Madre de Dios en andere Amazoneregio’s. Het land omvat mariene opwellingsgebieden met enorme visproductiviteit, droge kustbossen, hooglandgraslanden, nevelwouden en een van de soortenrijkste delen van het Amazonegebied. Beschermde gebieden zoals Manu, Huascarán en Pacaya-Samiria bestrijken grote landschappen, terwijl inheemse territoria eveneens een belangrijke rol spelen in bosbehoud. Ontbossing volgt meestal kleinschalige landbouw, wegen, illegale houtkap, coca en goudwinning. In Madre de Dios heeft informele goudwinning grote kale zones en kwikvervuiling veroorzaakt. Aan de kust concurreren steden, exportlandbouw en ecosystemen om schaars water; in de Andes leiden overbegrazing en bodemdegradatie lokaal tot erosie. De Humboldtvisserij blijft productief maar sterk afhankelijk van oceaantemperatuur, quota en de schommelingen van ansjoveta, de basis voor vismeel en olie.

Peru was het centrum van opeenvolgende complexe samenlevingen lang vóór de Inca’s. Caral ontwikkelde monumentale stedelijke centra vanaf het derde millennium voor Christus; later volgden onder meer Chavín, Moche, Nazca, Wari, Tiwanaku en Chimú. Het Incarijk, of Tawantinsuyu, breidde zich in de vijftiende eeuw vanuit Cusco uit over een groot deel van de Andes en bouwde wegen, opslagplaatsen en bestuurlijke netwerken. Spaanse troepen onder Francisco Pizarro namen Atahualpa in 1532 gevangen tijdens een Inca-burgeroorlog. Lima werd in 1535 gesticht en groeide uit tot hoofdstad van het onderkoninkrijk Peru, een kerngebied van zilverwinning, handel en kerkelijk bestuur. Dwangarbeid, epidemieën en herverdeling van land veranderden de inheemse samenleving ingrijpend. Opstanden, waaronder die van Túpac Amaru II in 1780–1781, toonden de spanning van het koloniale systeem maar werden hard onderdrukt.

José de San Martín riep in Lima in 1821 de onafhankelijkheid uit; de veldslagen bij Junín en Ayacucho in 1824, verbonden met Simón Bolívar en Antonio José de Sucre, beëindigden de Spaanse macht op het vasteland. De nieuwe republiek kende caudillo’s, regionale opstanden en een zwakke belastingbasis. Guano-export bracht vanaf de jaren 1840 tijdelijk grote inkomsten, maar schulden en de Oorlog van de Stille Oceaan tegen Chili van 1879–1883 veroorzaakten verlies van gebied en economische schade. In de twintigste eeuw wisselden burger- en militaire regeringen elkaar af. Landhervorming onder generaal Juan Velasco vanaf 1968 brak grote haciënda’s op. Vanaf 1980 voerde Sendero Luminoso een gewelddadige opstand die samen met staatsrepressie tienduizenden levens kostte. Alberto Fujimori versloeg veel van de beweging, maar ontbond in 1992 het congres en bouwde een autoritair systeem. Sinds 2000 bestaan competitieve verkiezingen naast terugkerende presidentiële crises, corruptiezaken en zeer lage institutionele legitimiteit.

Mijnbouw is de belangrijkste exportmotor. Peru behoort tot de grootste producenten van koper, goud, zink en zilver; grote mijnen liggen vooral in de Andes en leveren deviezen en belastinginkomsten, maar veroorzaken conflicten over water, grond en lokale baten. Diensten, handel, bouw, visserij, textiel en agro-export vullen de economie aan. Kustvalleien leveren druiven, blauwe bessen, avocado’s en asperges voor wereldmarkten, terwijl kleine boeren in de Andes aardappelen, maïs, quinoa en vee produceren. Volgens de Wereldbank groeide het reële bbp in 2025 met ongeveer 3,4 procent, gedragen door particuliere investeringen en consumptie. De internationale armoedelijn voor hogere middeninkomenslanden gaf voor 2024 nog 36,2 procent aan. Informele werkgelegenheid omvat rond zeven op de tien werkenden, waardoor productiviteit, belastinginning en sociale bescherming beperkt blijven. Macro-economische stabiliteit contrasteert zo met zwakke publieke diensten en politieke onzekerheid.

Peru is bestuurlijk verdeeld in 24 departementen, de constitutionele provincie Callao en de metropolitane provincie Lima; daaronder liggen provincies en districten. De volkstelling van 2017 registreerde 31.237.385 inwoners. De Wereldbank schatte het totaal in 2025 op ongeveer 35 miljoen. Bijna vier vijfde woont stedelijk, en de agglomeratie Lima-Callao concentreert ongeveer een derde van de bevolking, evenals nationale administratie, financiële diensten en veel industrie. Arequipa, Trujillo, Chiclayo, Piura, Cusco en Iquitos vormen grote regionale centra. De kust is ondanks haar droogte dichtbevolkt door havens, irrigatie en werkgelegenheid; hooglandprovincies kennen emigratie en vergrijzing, terwijl Amazonesteden snel groeien. De bevolking is cultureel gemengd, met grote Quechua- en Aymara-gemeenschappen en tientallen Amazonische volken. Sociale indicatoren verbeteren gemiddeld, maar verschillen sterk tussen stedelijke kust, rurale Andes en afgelegen jungle.

Spaans is de meest gebruikte officiële taal. Quechua, Aymara en andere inheemse talen zijn officieel waar zij overheersen; de staat erkent 48 inheemse talen. Meertaligheid is vooral zichtbaar in Cusco, Puno, Ayacucho en het Amazonegebied, maar veel sprekers ondervinden nog discriminatie in onderwijs, zorg en rechtspraak. De cultuur combineert pre-Spaanse continuïteit, koloniale instellingen, Afrikaanse aanwezigheid, Chinese en Japanse immigratie en moderne stedelijke verandering. Quechua-weefkunst, retablos uit Ayacucho en scheepsvormige riettradities aan het Titicacameer zijn verbonden met specifieke gemeenschappen, niet met één uniforme Andesidentiteit. Afro-Peruaanse muziek gebruikt onder meer cajón en zapateo; de kust ontwikkelde criollo-muziek, terwijl chicha en hedendaagse urbana uit migrantenwijken kwamen. Schrijvers als José María Arguedas en Mario Vargas Llosa onderzochten de spanningen tussen taal, klasse, regio en modernisering. Archeologisch erfgoed is nationaal belangrijk, maar illegale opgraving, stedelijke groei en massatoerisme vragen streng beheer.

De Pan-Amerikaanse snelweg verbindt de kuststeden, terwijl trans-Andesroutes mijngebieden, hooglanden en het Amazonefrontier met havens verbinden. Veel bergwegen zijn smal en gevoelig voor aardverschuivingen; secundaire verbindingen en onderhoud blijven grote problemen. Spoorwegen bedienen vooral mijnbouw en enkele passagierscorridors, waaronder Lima–Huancayo, Cusco–Puno en de lijnen naar Machu Picchu. Callao is de traditionele hoofdhaven. De nieuwe diepwaterhaven van Chancay, operationeel sinds eind 2024, vergroot de capaciteit voor directe handel met Azië en kan logistieke stromen hertekenen. Jorge Chávez International Airport bij Lima opende in 2025 een nieuwe terminal en blijft het nationale luchtknooppunt. Rivieren en kleine luchthavens zijn essentieel in Loreto en Ucayali, waar geen doorgaand wegennet bestaat. Lima beschikt over busrapidtransit en een metrolijn, maar congestie, informele minibussen en lange reistijden blijven kenmerkend voor de metropool.

Peru is lid van de Verenigde Naties, de Organisatie van Amerikaanse Staten, de Andesgemeenschap, de Pacific Alliance, APEC en het CPTPP. Het land koppelt de mineralen en landbouw van het binnenland aan de Stille Oceaan en wordt door koper, havens en Amazonische biodiversiteit steeds strategischer. De voordelen worden echter begrensd door bestuurlijke versnippering, illegale economieën, conflict rond winning, kwetsbaarheid voor El Niño en een politieke cyclus waarin presidenten en congressen weinig vertrouwen genieten. Productiviteitsgroei vraagt beter onderwijs, onafhankelijke rechtspraak, lokaal uitvoeringsvermogen en infrastructuur die niet alleen exportenclaves verbindt. Peru’s toekomstige betekenis zal afhangen van de vraag of de nieuwe logistieke en mijnbouwinvesteringen kunnen worden ingebed in een staat die belastinginkomsten omzet in betrouwbare diensten en tegelijk de water- en bosecosystemen beschermt waarop de economie rust.