Turkmenistan

Turkmenistan beslaat ongeveer 488.100 vierkante kilometer in het zuidwesten van Centraal-Azië en grenst aan Kazachstan, Oezbekistan, Afghanistan en Iran, met in het westen een lange kust aan de Kaspische Zee. Ongeveer vier vijfde van het grondgebied behoort tot de Karakum, een woestijn van duinen, zoutvlaktes en stenige vlakten die het bewoonbare landschap in smalle zones dwingt. Langs de zuidgrens rijst het Kopet-Daggebergte op, terwijl het oosten wordt begrensd door de Amu Darja en de uitlopers van het Kugitangmassief. De Garabogazköl, een extreem zoute lagune aan de Kaspische kust, vormt een van de opvallendste laaggelegen landschappen. Nederzettingen en landbouw concentreren zich in oases aan de voet van de bergen, langs de Amu Darja en het Karakumkanaal, en rond steden als Asjchabad, Mary, Türkmenabat en Daşoguz. De enorme afstanden en het gebrek aan permanente oppervlaktewateren maken waterleidingen, kanalen en transportassen bepalend voor vrijwel elke economische activiteit.

Het klimaat is sterk continentaal en zeer droog. Zomers zijn lang en heet; in de Karakum komen temperaturen boven 45 graden Celsius voor, terwijl winters korte maar scherpe koudegolven kunnen brengen. Jaarlijkse neerslag bedraagt in grote delen van de woestijn minder dan 150 millimeter en valt vooral in winter en voorjaar. De Kopet-Dag ontvangt meer regen en sneeuw, waardoor zich aan de noordelijke voet vruchtbare oases konden ontwikkelen. Droogte, stofstormen en verzilting zijn terugkerende problemen, terwijl plotselinge regen in bergdalen lokale overstromingen kan veroorzaken. De beschikbaarheid van water hangt sterk af van de Amu Darja, die ook door Afghanistan, Tadzjikistan en Oezbekistan wordt gebruikt. Klimaatverandering en afnemende gletsjervoeding vergroten de onzekerheid over toekomstige rivierafvoer. Tegelijkertijd behoren lekkages uit gasinstallaties en hoge methaanemissies tot de belangrijkste milieukwesties van de energiesector, omdat methaan op korte termijn een veel sterker opwarmend effect heeft dan koolstofdioxide.

Natuurlijke vegetatie bestaat hoofdzakelijk uit saxaul, zoutminnende struiken en voorjaarsgrassen die zich aan extreme droogte hebben aangepast. In de Kopet-Dag en Kugitang groeien wilde fruitsoorten, jeneverbes en bergsteppe, terwijl de Kaspische kust wetlands voor trekvogels en zeehonden omvat. Het Repetek-biosfeerreservaat beschermt een klassiek Karakum-ecosysteem en Koytendag herbergt kloven, grotten en zeldzame bergsoorten. Landbouw is zonder irrigatie nauwelijks mogelijk. Het Karakumkanaal, vanaf de jaren vijftig aangelegd en meer dan duizend kilometer lang, leidt water van de Amu Darja naar Mary, Asjchabad en westelijke gebieden. Daardoor konden katoen, tarwe, meloenen, groenten en veeproductie uitbreiden, maar open kanalen verliezen veel water door verdamping en lekkage. Slechte drainage heeft bodemverzilting veroorzaakt, terwijl afvoer uit geïrrigeerde velden bijdraagt aan de bredere ecologische schade in het Aralzeebekken.

Het grondgebied lag eeuwenlang langs routes tussen Iran, de steppe en Transoxanië. In de bronstijd bloeide in de Murghabdelta het stedelijke complex van Margiana, waarvan Gonur Depe een belangrijk archeologisch centrum is. Nisa, nabij Asjchabad, was een vroege hoofdstad van het Parthische Rijk, en Merv groeide later uit tot een van de grootste steden aan de Zijderoutes. Arabische veroveringen brachten de islam, waarna Perzische en Turkse dynastieën elkaar opvolgden. Oğuz-Turkse stammen vormden de taalkundige en genealogische basis van de moderne Turkmenen; de Seltsjoeken kwamen uit dezelfde bredere wereld en bouwden in de elfde en twaalfde eeuw een rijk van Centraal-Azië tot Anatolië. De Mongoolse veroveringen verwoestten veel stedelijke centra. In latere eeuwen leefden Turkmeense stammen grotendeels in losse confederaties tussen de Perzische grens, de Kaspische kust en de kanaten Chiva en Buchara, met veeteelt, karavaanhandel en soms gewapende rooftochten als economische middelen.

Het Russische Rijk onderwierp de Turkmeense gebieden in de jaren 1880 na zware gevechten, waaronder de bloedige inname van Geok-Tepe in 1881. Spoorwegen en katoenproductie verbonden de regio daarna sterker met de imperiale economie. In 1924 vormde de Sovjetmacht de Turkmeense Socialistische Sovjetrepubliek, waarbij nationale grenzen en een gestandaardiseerde taal werden vastgelegd. Collectivisatie veranderde nomadische en oase-economieën, terwijl irrigatie, gaswinning, onderwijs en stedelijke bouw uitbreidden. Na de onafhankelijkheid in 1991 ontwikkelde president Saparmurat Niyazov een sterk gepersonaliseerd regime met uitgebreide staatscontrole en een officiële neutraliteitsleer. Na zijn dood in 2006 nam Gurbanguly Berdimuhamedow de macht over; zijn zoon Serdar werd in 2022 president, terwijl de voormalige president invloed behield via nieuwe staatsorganen. Het politieke systeem blijft uiterst gecentraliseerd, zonder betekenisvolle electorale concurrentie, onafhankelijke nationale media of ruime toegang voor buitenlandse waarnemers.

Aardgas bepaalt de moderne economie. Turkmenistan bezit zeer grote reserves, waaronder het Galkynysh-veld, en exporteert het grootste deel van zijn pijpleidinggas naar China via Oezbekistan en Kazachstan. Kleinere volumes gaan naar Iran en, afhankelijk van contracten en infrastructuur, naar andere regionale afnemers. Olie, raffinage, petrochemie, kunstmest, elektriciteit, katoen en textiel vullen de export aan. Officiële groeicijfers zijn doorgaans hoog, maar internationale instellingen wijzen op beperkte transparantie, uiteenlopende wisselkoersen en onvolledige informatie over staatsbedrijven en begrotingsfondsen. De overheid heeft omvangrijke witte marmeren gebouwen, wegen, luchthavens en sportcomplexen gefinancierd, vooral in Asjchabad en de nieuwe stad Arkadag. De voordelen zijn echter niet gelijk verdeeld: tekorten aan bepaalde consumptiegoederen, beperkte particuliere kredietverlening en restricties op valuta beïnvloeden huishoudens en ondernemingen. Diversificatie wordt belemmerd door staatsdominantie en een klein binnenlands afzetgebied.

Turkmenistan is verdeeld in vijf welaýatlar, of provincies: Ahal, Balkan, Daşoguz, Lebap en Mary. Asjchabad heeft een afzonderlijke bestuurspositie en ook Arkadag kreeg een bijzondere stedelijke status. De volledige bevolkings- en woningtelling van 17 december 2022 registreerde 7.057.841 inwoners. Volgens de gepubliceerde resultaten woonde 47,1 procent in stedelijke gebieden en 52,9 procent op het platteland; Mary, Daşoguz en Lebap waren de bevolkingsrijkste provincies. Het cijfer ligt hoger dan veel eerdere internationale schattingen en onafhankelijke onderzoekers hebben vragen gesteld over methoden en migratie, zodat vergelijkingen voorzichtig moeten worden gemaakt. Turkmenen vormen de grote meerderheid, naast Oezbeken, Russen, Kazachen en kleinere groepen. Arbeidsmigratie naar Turkije, Rusland en andere landen is sociaal belangrijk, maar betrouwbare actuele omvangcijfers zijn schaars. Bevolking en diensten zijn geconcentreerd langs geïrrigeerde zones, terwijl uitgestrekte woestijndistricten vrijwel leeg blijven.

Turkmeens is de officiële taal en behoort tot de Oğuz-tak van de Turkse talen. Sinds de onafhankelijkheid wordt het in een Latijns alfabet geschreven, hoewel Russisch nog wordt gebruikt in delen van het stedelijke leven, technische beroepen en contacten met de voormalige Sovjetruimte. De meeste inwoners identificeren zich als soennitische moslims; religieuze instellingen staan onder nauw staatstoezicht en traditionele gebruiken zijn vaak even belangrijk als formele leer. Tapijtweven heeft een uitzonderlijke plaats in de nationale symboliek: regionale stammen ontwikkelden herkenbare geometrische göl-patronen die terugkeren in het staatswapen en publieke architectuur. De tweetarige dutar begeleidt epische zang en lyrische muziek, terwijl de achttiende-eeuwse dichter Magtymguly Pyragy als grondlegger van de nationale literatuur wordt vereerd. Sovjetstedenbouw, nomadische genealogieën en oasecultuur bestaan naast een door de staat geregisseerde monumentale esthetiek, vooral zichtbaar in Asjchabad.

Het transportsysteem verbindt oases en grondstoffengebieden over zeer lange afstanden. Een spoorlijn loopt van de Kaspische kust via Asjchabad en Mary naar Türkmenabat en sluit aan op netwerken richting Oezbekistan, Kazachstan en Iran. De noord-zuidverbinding tussen Kazachstan, Turkmenistan en Iran biedt een route tussen Centraal-Azië en de Perzische Golf, al hangt het gebruik af van grensprocedures en handelsvolumes. Hoofdwegen zijn verbeterd en een autosnelweg verbindt delen van de as Asjchabad–Türkmenabat, maar buiten stedelijke corridors blijven diensten schaars. De internationale zeehaven Türkmenbaşy is gemoderniseerd voor veerboten, containers en bulkgoederen over de Kaspische Zee. Asjchabad heeft de belangrijkste luchthaven, naast regionale luchthavens in onder meer Türkmenbaşy, Mary en Türkmenabat. Het land heeft geen bevaarbare verbinding naar de wereldzeeën; daarom zijn spoor-, pijpleiding- en havenafspraken met buurlanden van strategisch belang.

Turkmenistan verklaarde permanente neutraliteit, die in 1995 door de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties werd erkend. Het land is lid van de VN, de Organisatie voor Economische Samenwerking en verschillende regionale instellingen, maar houdt afstand tot militaire blokken en is slechts geassocieerd met het Gemenebest van Onafhankelijke Staten. Neutraliteit biedt ruimte om gasrelaties met China, Rusland, Iran en potentiële westerse afnemers naast elkaar te beheren. Projecten als de voorgestelde TAPI-pijpleiding naar Afghanistan, Pakistan en India en een mogelijke trans-Kaspische verbinding kunnen nieuwe markten openen, maar stuiten op veiligheid, financiering en geopolitiek. Watertekort, methaanuitstoot, economische geslotenheid en beperkte statistische transparantie vormen blijvende risico’s. Turkmenistans toekomstige gewicht zal afhangen van de vraag of het zijn energiepositie kan omzetten in efficiënter waterbeheer, concurrerende niet-gassectoren en betrouwbaardere verbindingen met de Kaspische en Centraal-Aziatische handelsruimte.