Saoedi-Arabië

Saoedi-Arabië beslaat 2.149.690 vierkante kilometer en omvat ongeveer vier vijfde van het Arabische Schiereiland. Het grenst aan Jordanië, Irak, Koeweit, Qatar, de Verenigde Arabische Emiraten, Oman en Jemen en heeft lange kustlijnen aan de Rode Zee en de Perzische Golf. Het westen wordt gevormd door de bergketens van de Hidjaz en Asir, die vanaf een smalle kustvlakte oprijzen tot toppen boven 3.000 meter. Oostwaarts daalt het terrein naar het plateau van Nadjd, waar Riyad ligt, en verder naar de olievelden en oases van al-Ahsa. Grote zandzeeën omringen deze kern: an-Nafud in het noorden, ad-Dahna als gebogen verbindingszone en de Rub al-Khali in het zuiden, een van de grootste aaneengesloten zandwoestijnen ter wereld. Permanente rivieren ontbreken; wadi’s voeren alleen na regen water. Bewoning concentreert zich rond oases, bergzones, kuststeden en moderne transportassen, terwijl enorme delen van het binnenland vrijwel leeg blijven.

Het klimaat is grotendeels heet en droog, maar hoogte en zee-invloed zorgen voor regionale verschillen. In Riyad en het binnenland stijgen zomertemperaturen regelmatig boven 45 graden Celsius en kunnen winternachten dicht bij het vriespunt komen. Jeddah, Dammam en andere kuststeden hebben minder grote temperatuurverschillen, maar veel hogere luchtvochtigheid. De zuidwestelijke Asir ontvangt door bergstijging en zomerwinden meer regen dan de rest van het land en ondersteunt landbouwterrassen en jeneverbesbossen. Elders valt neerslag onregelmatig, vaak in korte buien die overstromingen veroorzaken in droge wadi’s en snelgroeiende steden. Water komt vooral uit ontzilting, diepe fossiele aquifers en hergebruik van afvalwater. Grondwaterintensieve graanproductie is daarom teruggeschroefd. Klimaatverandering verhoogt de frequentie van extreme hitte en vergroot de druk op koeling, gezondheid en elektriciteit. De officiële ambitie is netto nul broeikasgasemissies in 2060, maar olie-export blijft economisch centraal en de praktische route naar dat doel is nog in ontwikkeling.

Woestijn betekent niet dat het land ecologisch uniform is. De Rub al-Khali en an-Nafud bevatten duingraslanden en zoutminnende planten, terwijl acacia’s in wadi’s en jeneverbes op de koelere Asirhellingen groeien. Rode-Zeekusten herbergen mangroven, zeegras en koraalriffen die door hun warmtebestendigheid wetenschappelijk belangrijk zijn. Beschermde gebieden en herintroductieprogramma’s richten zich op Arabische oryx, zandgazelle, Nubische steenbok en luipaard, al blijven stroperij, wegen en versnippering problemen. Dadelpalmen, groenten en fruit worden geproduceerd in oases als al-Ahsa en in hoger gelegen gebieden rond Taif en Jazan. Grootschalige irrigatielandbouw uit de late twintigste eeuw putte niet-hernieuwbare aquifers uit, waardoor voedselbeleid nu sterker op import, moderne kassen en buitenlandse landbouwinvesteringen steunt. Kustontwikkeling, mijnbouw en megaprojecten vergroten de behoefte aan onafhankelijke milieubeoordeling, vooral langs de Rode Zee en in kwetsbare woestijncorridors.

De westelijke en noordwestelijke delen lagen vanaf de oudheid op routes voor wierook, specerijen en pelgrims. De Nabateeërs beheersten handelscentra als Hegra, nu Mada’in Salih, terwijl oases als Tayma en Dumat al-Jandal contacten met Mesopotamië, de Levant en Egypte onderhielden. In de zevende eeuw vormden Mekka en Medina het centrum van de opkomst van de islam. De openbaringen aan de profeet Mohammed, de hidjra naar Medina in 622 en de daaropvolgende Arabische veroveringen veranderden de wereldgeschiedenis. Politieke hoofdsteden verschoof later naar Damascus, Bagdad en elders, maar de Hidjaz behield zijn religieuze betekenis door de hadj. Binnenlandse stammen en oases stonden vaak slechts los onder externe heerschappij. Het Ottomaanse Rijk bestuurde delen van de Hidjaz en steunde de jaarlijkse pelgrimsroutes, terwijl lokale sharifs in Mekka en regionale families in Nadjd veel praktische macht uitoefenden.

De eerste Saoedische staat ontstond in 1744 uit de alliantie tussen Mohammed ibn Saud en de religieuze hervormer Mohammed ibn Abd al-Wahhab in Diriyah. Ottomaans-Egyptische troepen vernietigden deze staat in 1818, maar een tweede Saoedisch emiraat volgde in de negentiende eeuw. Abd al-Aziz ibn Saud heroverde Riyad in 1902, breidde zijn macht uit over Nadjd en al-Ahsa en nam in 1924–1925 de Hidjaz met Mekka en Medina in. In 1932 riep hij het Koninkrijk Saoedi-Arabië uit. De ontdekking van commerciële olie bij Dammam in 1938 en de naoorlogse uitbreiding van Aramco veranderden een arm, dunbevolkt rijk in een centrale energiemacht. Olie-inkomsten financierden wegen, ziekenhuizen, onderwijs en stedelijke groei, maar verstevigden ook een monarchaal systeem waarin de familie Al Saud, religieuze instellingen en tribale netwerken macht verdeelden. Sinds de jaren 2010 is besluitvorming sterker rond kroonprins Mohammed bin Salman geconcentreerd.

De economie blijft een van de grootste olie-economieën ter wereld. Saudi Aramco produceert ruwe olie, gas en petrochemische grondstoffen, terwijl raffinage- en industriecentra rond Jubail, Yanbu en de oostelijke provincie zijn gegroeid. Het reële bruto binnenlands product nam in 2025 met 4,5 procent toe; olieactiviteiten groeiden met 5,7 procent en niet-olieactiviteiten met 4,9 procent. Onder Vision 2030 investeert het Public Investment Fund in toerisme, logistiek, mijnbouw, sport, entertainment, technologie, hernieuwbare energie en megaprojecten als NEOM, Qiddiya en de Rode-Zeekust. Sociale hervormingen hebben vrouwen meer toegang tot werk en openbare ruimte gegeven en nieuwe cultuur- en dienstensectoren geopend. De schaal en snelheid brengen echter risico’s: bouwkosten, rendement, buitenlandse investeringen en olieprijzen bepalen welke projecten haalbaar blijven. De arbeidsmarkt moet bovendien voldoende productieve banen creëren voor Saoedische jongeren zonder de miljoenen buitenlandse werknemers waarop bouw en diensten steunen abrupt te verdringen.

Het koninkrijk is verdeeld in dertien administratieve regio’s, elk onder leiding van een door de koning benoemde emir en verder onderverdeeld in gouvernementen. Riyad is de politieke hoofdstad en snelst groeiende grote metropool; Jeddah is de voornaamste Rode-Zeehaven en commerciële stad, terwijl Mekka en Medina door de pelgrimage een uitzonderlijke religieuze en economische functie hebben. De volkstelling van 2022 registreerde 32.175.224 inwoners. Een officiële raming voor midden 2024 kwam uit op 35,3 miljoen, waaronder ongeveer 19,6 miljoen Saoedische staatsburgers en 15,7 miljoen niet-Saoedi’s. Meer dan vier vijfde woont in stedelijke gebieden. De bevolking is jonger dan die van veel industrielanden, maar vruchtbaarheid daalt en vergrijzing wordt op langere termijn belangrijker. Regionale concentraties liggen in Riyad, Mekka-provincie en het oosten; woestijnregio’s zijn dunbevolkt. Migranten uit Zuid-Azië, andere Arabische landen, Zuidoost-Azië en Afrika vormen een essentieel deel van de beroepsbevolking.

Arabisch is de officiële taal en Nadjdi, Hidjazi, Golf- en zuidelijke dialecten weerspiegelen regionale geschiedenis. Engels wordt veel gebruikt in zaken, techniek, hoger onderwijs en de diverse migranteneconomie; daarnaast zijn Urdu, Hindi, Bengali, Tagalog en andere talen wijdverbreid. De islam is de staatsreligie en de koning draagt de titel Bewaker van de Twee Heilige Moskeeën. De meeste burgers zijn soennitisch, met belangrijke sjiitische gemeenschappen in de oostelijke provincie en Najran. Religieuze regels bepaalden lange tijd het openbare leven zeer strikt, maar sinds het midden van de jaren 2010 zijn entertainment, bioscopen, muziek en gemengde publieke ruimten uitgebreid. Culturele identiteit blijft regionaal: Nabati-poëzie en de ardah-zwaarddans zijn verbonden met Nadjd, de Hidjaz heeft kosmopolitische Rode-Zee-invloeden en Asir onderscheidt zich door beschilderde huizen en berglandbouw. De snelle culturele opening gaat samen met strenge politieke grenzen en beperkte ruimte voor onafhankelijke organisatie.

Een uitgebreid autosnelwegennet verbindt steden die honderden kilometers uit elkaar liggen, maar het binnenlandse vervoer blijft sterk autoafhankelijk. Spoorlijnen omvatten de Riyad–Dammamverbinding, de noord-zuidlijn voor passagiers en mineralen en de Haramain-hogesnelheidslijn tussen Mekka, Jeddah, de luchthaven en Medina. De metro van Riyad werd vanaf eind 2024 in fasen geopend en moet verkeersdruk en luchtvervuiling verminderen. Jeddah Islamic Port, King Abdulaziz Port in Dammam en de industriële havens van Jubail en Yanbu verwerken olie, containers en bulkgoederen. Internationale luchtvaart concentreert zich op Riyad, Jeddah en Dammam, met grote nieuwe terminal- en luchthavenplannen. De oost-westpijpleiding naar Yanbu geeft Saoedi-Arabië een route voor olie buiten de Straat van Hormuz. Infrastructuur is modern op hoofdassen, maar hitte, zand, watergebruik en zeer snelle stadsuitbreiding verhogen onderhouds- en bouwkosten.

Saoedi-Arabië is lid van de Verenigde Naties, de G20, de Samenwerkingsraad van de Golf, de Arabische Liga, de Organisatie voor Islamitische Samenwerking, de Wereldhandelsorganisatie en OPEC. De combinatie van oliecapaciteit, financiële reserves en beheer van Mekka en Medina geeft het koninkrijk uitzonderlijke invloed in energiepolitiek, de islamitische wereld en het Midden-Oosten. Het onderhoudt een langdurige veiligheidsrelatie met de Verenigde Staten en verdiept tegelijk handel met China, India en andere Aziatische economieën. Regionale rivaliteit, oorlogen rond de Rode Zee en de Golf en de veiligheid van olie- en ontziltingsinstallaties blijven directe risico’s. De belangrijkste binnenlandse opgave is de omzetting van tijdelijk olie-inkomen in productieve instellingen, menselijk kapitaal en leefbare steden. Wanneer diversificatie, waterbeheer en arbeidsmarkthervorming financieel en sociaal houdbaar worden uitgevoerd, kan Saoedi-Arabië zijn gewicht behouden in een wereld waarin de vraag naar olie uiteindelijk minder zeker wordt.