Zuurkoolstamppot met spek is een Nederlandse wintermaaltijd met drie vertrouwde ingrediënten: aardappelen, gefermenteerde witte kool en varkensspek. Stamppot is de verzamelnaam voor gerechten waarin aardappelen met groente worden gekookt en gestampt. Het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland beschrijft stamppot als een traditionele manier om aardappelen met groenten te combineren, met gerechten die bij verschillende seizoenen horen. Zuurkool is een van de bekende winterse combinaties.
Er bestaat geen vaste huishoudelijke formule voor zuurkoolstamppot. De ene kok kookt de zuurkool samen met de aardappelen, terwijl de ander de kool apart verwarmt. Spek kan door de stamppot worden gemengd of erbovenop worden geserveerd. Rookworst is een andere bekende begeleider, maar hoort niet bij dit recept, waarvan de gekozen naam juist spek vermeldt. In deze versie wordt de zuurkool apart in een steelpan verwarmd, zodat de frisse, zure smaak herkenbaar blijft.
Kies kruimige aardappelen. Die vallen tijdens het stampen gemakkelijk uiteen en geven een zachte, samenhangende puree. Snijd ze in stukken van ongeveer gelijke grootte, zodat kleine stukken niet uiteenvallen voordat de grotere gaar zijn. Zout het kookwater licht, maar houd er rekening mee dat spek en zuurkool ook zout bevatten. Giet de aardappelen goed af voordat je ze stampt; overtollig water maakt de stamppot slap. Warme melk mengt gelijkmatig door de boter en laat de pan minder snel afkoelen.
Zuurkool is fijngesneden witte kool die met zout is gefermenteerd. De frisse zuurheid vormt een tegenwicht voor de milde aardappelen en het rijke varkensvlees. Laat de zuurkool uitlekken voordat je hem verwarmt. Is de kool bijzonder zuur, dan kun je hem kort afspoelen, al gaat daarmee ook een deel van de smaak verloren. Bewaar een lepel van het vocht: daarmee kun je een droge stamppot iets smeuïger maken zonder de kenmerkende smaak kwijt te raken. Verwarm de kool rustig met een klein scheutje water, zodat hij niet aanbrandt.
Bak het spek apart in een droge koekenpan. Tijdens het bakken komt vet vrij dat je spaarzaam door de aardappelen kunt mengen. Bak de blokjes tot ze aan de randen bruin en krokant zijn en houd een deel achter voor bovenop de kommen. Zo krijgt de stamppot zowel hartige smaak in de puree als een krokante afwerking. Is het spek sterk gerookt of zout, proef dan eerst voordat je extra zout toevoegt.
Stamp met de hand in plaats van de aardappelen glad te blenden. Met een aardappelstamper behoud je wat structuur en blijven de zuurkoolstrengen zichtbaar. Voeg eerst boter en warme melk toe en schep daarna de verwarmde zuurkool en het grootste deel van het spek erdoor. Het mengsel moet samenhangend en goed opschepbaar zijn. Voeg achtergehouden zuurkoolvocht alleen beetje bij beetje toe wanneer dat nodig is; te veel maakt de puree waterig en extra zuur.
Dit is een praktische thuisversie van een bekend Nederlands gerecht, geen bewering dat elke regio of familie stamppot zuurkool op dezelfde manier maakt. Het erfgoedregister vermeldt dat de stamppottraditie zich blijft ontwikkelen en dat mensen recepten aanpassen aan hun huishouden. De korte ingrediëntenlijst houdt de combinatie van aardappel, zuurkool en spek centraal. Daarmee wijkt dit recept af van moderne varianten met appel, noten, mosterd, worst of andere ingrediënten die niet in het gekozen gerecht zijn opgenomen.
Serveer de stamppot zodra hij warm is en strooi de achtergehouden spekblokjes over elke kom. Het gerecht kan op zichzelf als stevige maaltijd worden gegeten; een extra bijgerecht is niet nodig om de combinatie compleet te maken. De stamppot bevat varkensvlees en zuivel. Het zoutgehalte van zuurkool verschilt per merk. Laat restjes snel afkoelen, bewaar ze afgedekt in de koelkast en warm alleen de benodigde portie door en door op.
Gebruik voor deze versie echte zuurkool en geen fijngesneden verse witte kool. De fermentatie geeft de kool haar kenmerkende frisse smaak en onderscheidt haar van gewone gestoofde kool.