Iran

Iran zauzima 1.648.195 kvadratnih kilometara između Kaspijskog mora, Kavkaza, Centralne Azije, Mesopotamije i Indijskog okeana. Graniči se sa Irakom, Turskom, Jermenijom, Azerbejdžanom, Turkmenistanom, Avganistanom i Pakistanom, a južne obale izlaze na Persijski i Omanski zaliv. Unutrašnjost čini visoka Iranska visoravan okružena planinama Zagros na zapadu i Elburs na severu, gde Damavand, ugašeni vulkan visok oko 5.610 metara, predstavlja najviši vrh zemlje. Velike pustinje Dašt-e Kavir i Dašt-e Lut zauzimaju centralni i istočni deo, dok su kaspijske nizije, doline Azerbejdžana i ravnice Huzestana znatno plodnije. Najveće reke, među njima Karun, Karkeh i Sefid Rud, imaju regionalni značaj, ali je rečna mreža retka u odnosu na veličinu teritorije. Hormuški moreuz, kroz koji prolazi veliki deo svetske trgovine naftom, daje južnoj obali izuzetan strateški značaj.

Klima se kreće od vlažne suptropske obale Kaspijskog mora do izrazito sušnih pustinja i hladnih visokih planina. Severne padine Elbursa mogu primiti više od 1.000 milimetara kiše godišnje, dok centralne depresije često dobijaju manje od 100 milimetara. Teheran, na južnom podnožju Elbursa, ima vrela, suva leta i hladne zime, a severozapadne visoravni redovno su pod snegom. Huzestan i obala Persijskog zaliva leti imaju ekstremnu vrućinu, visoku vlažnost i temperature iznad 45 °C. Većina padavina dolazi od kasne jeseni do proleća, uz česte višegodišnje suše. Zagrejavanje, rast potrošnje, brane i prekomerno crpljenje podzemnih voda ubrzavaju isušivanje jezera i močvara. Jezero Urmija izgubilo je veliki deo nekadašnje površine, a sleganje tla pogađa Teheransku, Isfahansku i druge ravnice. Peščane i prašnjave oluje, naročito na jugozapadu i istoku, postale su ozbiljan zdravstveni i infrastrukturni problem.

Šumski pokrivač zauzima približno sedam odsto zemlje, ali je ekološki veoma raznovrstan. Hirkanijske šume uz Kaspijsko more čuvaju reliktne širokolisne vrste stare milionima godina, dok hrastove šume Zagrosa predstavljaju glavni šumski pojas zapada. Mangrove hara rastu na južnim obalama, a pustinje, stepe i slane močvare podržavaju gazele, divlje ovce, azijske geparde i brojne ptice selice. Zaštićena područja uključuju Golestan, Kavir, Turan i jezero Urmiju, ali nedostatak vode, putevi, rudarenje i krivolov fragmentišu staništa. Poljoprivreda koristi oko jedne trećine raspoložive vode i oslanja se na brane, bunare i drevne podzemne kanale kanat. Pšenica, ječam, pistaći, urme, šafran i voće važni su proizvodi. Neefikasno navodnjavanje i gajenje kultura zahtevnih za vodu u sušnim provincijama produbljuju manjak, pa je raspodela između gradova, sela, industrije i ekosistema postala i ekonomsko i političko pitanje.

Iranska visoravan pripada najstarijim centrima urbanog i državnog razvoja u zapadnoj Aziji. Elam je od trećeg milenijuma pre nove ere povezivao jugozapad sa Mesopotamijom, dok su iranski narodi, uključujući Međane i Persijance, stigli tokom drugog i prvog milenijuma pre nove ere. Kir Veliki osnovao je u šestom veku pre nove ere Ahemenidsko carstvo, koje se prostiralo od Inda do Egejskog mora i razvilo sistem satrapija, puteva i kraljevskih centara poput Pasargade i Persepolja. Aleksandar Makedonski osvojio je carstvo 330. godine pre nove ere, posle čega su sledili Seleukidi, Partsko i Sasanidsko carstvo. Sasanidi su od trećeg do sedmog veka bili glavni suparnik Rima i Vizantije, sa zoroastrizmom kao državnom religijom. Arapska osvajanja u sedmom veku uvela su islam, ali persijski jezik i administrativne tradicije opstali su i snažno uticali na širi islamski svet.

Safavidska dinastija je 1501. ujedinila veliki deo zemlje i učinila dvanaestoimamski šiizam temeljem državnog identiteta, čime se Iran jasno izdvojio od sunitskih suseda. Isfahan je u 17. veku postao veliki trgovački i arhitektonski centar. Posle afšaridskog i zandovskog perioda, Kadžari su od kraja 18. veka vladali u vreme rastućeg ruskog i britanskog pritiska. Ustavna revolucija 1905–1911. uspostavila je parlament i ograničila apsolutnu monarhiju. Reza Šah Pahlavi preuzeo je vlast 1925, centralizovao državu i sproveo sekularizujuće reforme, dok je njegov sin Mohamed Reza Pahlavi posle 1941. ubrzao modernizaciju uz autoritarnu vlast i bliske veze sa Zapadom. Državni udar 1953. protiv premijera Mohameda Mosadeka ostavio je trajno nepoverenje prema stranim silama. Revolucija 1979. srušila je monarhiju i uspostavila Islamsku Republiku. Rat sa Irakom 1980–1988. odneo je stotine hiljada života i učvrstio bezbednosne institucije novog sistema.

Iran poseduje jedne od najvećih svetskih rezervi nafte i prirodnog gasa, ali se njegova privreda ne svodi samo na energiju. Petrohemija, čelik, automobilska industrija, cement, rudarstvo, poljoprivreda, trgovina i širok sektor usluga oslanjaju se na veliko domaće tržište i obrazovanu radnu snagu. Nafta i gas ipak obezbeđuju presudne devize i budžetske prihode, zbog čega međunarodne sankcije, ograničen pristup bankarskom sistemu i nestabilan izvoz snažno utiču na rast. Kina je glavni kupac nafte i trgovinski partner, dok su Irak, Turska, Ujedinjeni Arapski Emirati, Rusija i susedna tržišta takođe važni. Visoka inflacija i pad vrednosti rijala smanjuju kupovnu moć, a nezaposlenost i nedostatak kvalitetnih poslova podstiču emigraciju stručnjaka. Državne i poludržavne kompanije imaju veliku ulogu, što ograničava konkurenciju. Potencijal postoji u obnovljivoj energiji, tranzitnoj trgovini, farmaciji i tehnologiji, ali zavisi od stabilnijih pravila i spoljnih odnosa.

Popis iz 2016. evidentirao je 79.926.270 stanovnika, dok su procene za 2025. postavile ukupan broj na oko 92 miliona. Više od tri četvrtine stanovništva živi u gradovima; širi Teheran dominira administracijom, finansijama, univerzitetima i industrijom, a veliki centri su Mašhad, Isfahan, Karadž, Širaz, Tabriz, Ahvaz i Kom. Iran je podeljen na 31 provinciju, koje se razlikuju po jeziku, privrednoj osnovi i gustini. Persijanci čine najveću etnolingvističku grupu, uz brojnu azerbejdžansku zajednicu, Kurde, Lure, Arape, Baludže, Turkmene, Gilake, Mazanderance i druge narode. Zvanična statistika ne objavljuje precizne etničke procente, pa takve brojke treba posmatrati oprezno. Brzi rast stanovništva posle revolucije zamenio je snažan pad fertiliteta; stanovništvo i dalje raste, ali stari ubrzano, zbog čega država pokušava da podstakne rađanje uz ograničene ekonomske rezultate.

Persijski, odnosno farsi, službeni je jezik i glavni medij državne uprave i obrazovanja, dok se azerbejdžanski, kurdski, arapski, baludžijski, lurijski i brojni lokalni jezici koriste u svakodnevnom životu. Dvanaestoimamski šiizam je državna religija, ali postoje sunitske muslimanske zajednice, hrišćani, Jevreji, zoroastrijanci i bahajci, čiji pravni položaj nije jednak. Iranska kultura objedinjuje predislamsko nasleđe, persijski književni jezik i islamske tradicije. Poezija Ferdousija, Hafiza i Rumija ostaje deo javnog obrazovanja i svakodnevnih izraza, dok praznik Novruz povezuje savremeno društvo sa sezonskim kalendarom starijim od islama. Safavidske džamije, bašte, bazari i kuće koriste geometriju, vodu i hlad kao odgovor na klimu. Iranski film, grafički dizajn, muzika i savremena umetnost imaju međunarodni ugled uprkos cenzuri. Razlike između kosmopolitskih gradova, verskih centara, provincijskih društava i dijaspore stvaraju kulturnu scenu složeniju od jedinstvene zvanične slike.

Transportna mreža koristi centralni položaj zemlje, ali trpi zbog udaljenosti, planinskog reljefa, sankcija i nedovoljnog ulaganja. Iran ima više od 220.000 kilometara puteva i približno 15.000 kilometara železnice, koja povezuje Teheran sa Persijskim zalivom, Kaspijskim regionom, Turskom, Turkmenistanom i Pakistanom. Glavne luke Bandar Abas i Imam Homeini obrađuju najveći deo trgovine, dok Čabahar na Omanskom zalivu ima poseban značaj jer izlazi izvan Hormuškog moreuza i povezuje se sa koridorima prema Avganistanu i Centralnoj Aziji. Teheran ima razvijen metro, a metro sistemi rade ili se šire u nekoliko velikih gradova. Vazdušni saobraćaj povezuje široku teritoriju, ali stara flota i teškoće u nabavci delova utiču na kapacitet i bezbednost. Električna i gasna mreža imaju veliku pokrivenost, ipak letnji vrhovi potrošnje i suša izazivaju restrikcije struje i vode, posebno za industriju i poljoprivredu.

Iran je član Ujedinjenih nacija, Organizacije islamske saradnje, Organizacije za ekonomsku saradnju, Šangajske organizacije za saradnju i BRICS-a, a održava široku mrežu političkih i bezbednosnih partnerstava na Bliskom istoku. Njegov položaj između Kaspijskog mora, Centralne Azije i Indijskog okeana, kontrola severne obale Hormuškog moreuza i veliki energetski resursi daju mu trajnu stratešku težinu. Istovremeno, spor oko nuklearnog programa, međunarodne sankcije, regionalna rivalstva i povremene direktne vojne eskalacije povećavaju troškove razvoja. Unutar zemlje protesti, ograničenja političkih sloboda, ekonomski pritisak i jaz između obrazovanog stanovništva i institucionalne zatvorenosti ostaju ključni izvori napetosti. Najrealnije mogućnosti leže u obnovi vodne politike, većoj ekonomskoj konkurenciji, tranzitnim koridorima i korišćenju ljudskog kapitala. Buduća uloga Irana zavisiće od toga može li svoju geografsku i civilizacijsku dubinu pretvoriti u stabilne veze i održivu privredu, umesto da ih stalno troši u geopolitičkom nadmetanju.