Cuba

Cuba beslaat ongeveer 109.884 vierkante kilometer en vormt met een lengte van ruim 1.200 kilometer het grootste eiland van het Caribisch gebied. De archipel ligt tussen de Golf van Mexico, de Atlantische Oceaan en de Caribische Zee, op minder dan 180 kilometer van Florida en dicht bij de Bahama’s, Jamaica, Haïti en het Mexicaanse schiereiland Yucatán. Het hoofdeiland wordt omgeven door duizenden kleine eilanden en riffen; Isla de la Juventud is het grootste afzonderlijke eiland. Brede kalksteen- en kustvlakten nemen een groot deel van het westen en midden in, terwijl berggebieden het landschap onderbreken. In het westen liggen de karstformaties van de Sierra de los Órganos, in het centrum de Sierra del Escambray en in het zuidoosten de Sierra Maestra. Daar stijgt Pico Turquino tot 1.974 meter, het hoogste punt van het land. Lange baaien, mangrovekusten en koraalriffen contrasteren met vruchtbare rode bodems en uitgestrekte landbouwvlakten waarin suikerriet, tabak en voedselgewassen historisch de ruimtelijke organisatie bepaalden.

Het klimaat is tropisch en maritiem, maar regionale verschillen in regenval, reliëf en blootstelling aan de passaatwinden zijn aanzienlijk. Het grootste deel van het land kent een natter seizoen van mei tot oktober en een relatief droog seizoen van november tot april. Het zuidoosten, vooral delen van Guantánamo, is aanmerkelijk droger dan de noordelijke en bergachtige gebieden; de Sierra Maestra en Escambray dwingen vochtige lucht omhoog en ontvangen lokaal veel meer neerslag. Gemiddelde temperaturen liggen in de laaglanden meestal boven 20 graden Celsius, terwijl hogere zones koeler zijn. Cuba ligt in de Atlantische orkaangordel. Stormen zoals Irma in 2017 en Ian in 2022 veroorzaakten omvangrijke schade aan woningen, landbouw, elektriciteitsnetten en kustgebieden. Langdurige droogte, extreme hitte, verzilting van grondwater en zeespiegelstijging vormen eveneens structurele risico’s. Lage delen van Havana, noordelijke toeristische kusten en kleine eilanden zijn gevoelig voor stormvloeden, terwijl verouderde afwatering de gevolgen van hevige regen in steden versterkt.

Bossen bedekken tegenwoordig ongeveer een derde van Cuba, aanzienlijk meer dan in het midden van de twintigste eeuw, toen landbouwexpansie en houtgebruik het bosareaal sterk hadden verminderd. Staatsprogramma’s voor herbebossing en het verlaten van minder rendabele landbouwgronden droegen aan het herstel bij, maar de kwaliteit van het bos varieert en invasieve soorten, branden en illegale kap blijven problemen. De Ciénaga de Zapata is het grootste moerasgebied van het Caribisch gebied en herbergt wetlands, mangroven en soorten die nergens anders voorkomen. Bergbossen in het oosten, droge struikvegetatie rond Guantánamo en koraalecosystemen bij Jardines de la Reina vergroten de ecologische verscheidenheid. Beschermde gebieden omvatten onder meer het Alejandro de Humboldt Nationaal Park, dat door UNESCO is erkend vanwege zijn uitzonderlijke biodiversiteit. Landbouw gebruikt een belangrijk deel van de vlakten, maar productiviteit wordt beperkt door bodemerosie, verouderde irrigatie, tekorten aan brandstof en kunstmest en een zwakke logistiek. Kustontwikkeling, visserijdruk en opwarming van het zeewater stellen riffen en mangroven bovendien voor toenemende uitdagingen.

Vóór de Europese kolonisatie leefden op Cuba vooral Taíno-gemeenschappen, naast groepen die in oudere bronnen vaak als Ciboney of Guanahatabey worden aangeduid. Christoffel Columbus bereikte het eiland in 1492 en de Spaanse verovering begon in het volgende decennium. Geweld, ziekte en gedwongen arbeid deden de inheemse bevolking instorten. Havana groeide vanaf de zestiende eeuw uit tot een strategische haven voor Spaanse zilvervloten en werd een versterkt knooppunt tussen Amerika en Europa. De plantage-economie breidde vooral in de achttiende en negentiende eeuw sterk uit. Suiker, tabak en slavernij verbonden Cuba met Atlantische handelsnetwerken; honderdduizenden tot slaaf gemaakte Afrikanen werden naar het eiland gebracht. De rijkdom van suikerbaronnen stond tegenover zware uitbuiting en een steeds complexere samenleving van vrije en onvrije, Europese, Afrikaanse en gemengde bevolkingsgroepen. Anders dan de meeste Spaans-Amerikaanse gebieden bleef Cuba tot laat in de negentiende eeuw onder Spaans gezag, mede omdat de koloniale elite revolutie en afschaffing van slavernij vreesde.

De Tienjarige Oorlog van 1868 tot 1878 begon de georganiseerde onafhankelijkheidsstrijd, maar eindigde zonder volledige afscheiding. De slavernij werd in 1886 afgeschaft. In 1895 begon een nieuwe opstand, geïnspireerd door onder anderen José Martí, waarna de Verenigde Staten in 1898 militair tussenbeide kwamen in de oorlog tegen Spanje. Cuba werd in 1902 formeel onafhankelijk, maar het Platt-amendement gaf Washington ruime interventierechten en leidde tot de blijvende Amerikaanse marinebasis in Guantánamo Bay. De republiek kende verkiezingen, maar ook buitenlandse afhankelijkheid, corruptie en politieke instabiliteit. Fulgencio Batista domineerde vanaf de jaren dertig en greep in 1952 opnieuw de macht. De guerrillabeweging van Fidel Castro, Raúl Castro, Ernesto Guevara en andere revolutionairen verdreef hem op 1 januari 1959. De nieuwe regering nationaliseerde bedrijven, voerde landhervormingen door en sloot zich aan bij de Sovjet-Unie. De confrontatie met de Verenigde Staten leidde tot het embargo, de invasie in de Varkensbaai in 1961 en de rakettencrisis van 1962. Na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie volgde in de jaren negentig een diepe “Speciale Periode” van schaarste en economische krimp.

De Cubaanse economie blijft overwegend door de staat geleid, hoewel zelfstandigen, coöperaties en sinds 2021 duizenden kleine en middelgrote particuliere ondernemingen meer ruimte hebben gekregen. Diensten domineren de productie, met gezondheidszorg, onderwijs, toerisme en professionele diensten als belangrijke sectoren. Nikkel en kobalt, tabak, rum, farmaceutische en biotechnologische producten leveren exportinkomsten, terwijl geldovermakingen uit het buitenland een groot deel van de consumptie ondersteunen. De suikerindustrie, ooit de economische ruggengraat, produceert nog slechts een fractie van haar historische volume. Cuba importeert veel voedsel en energie en is daardoor gevoelig voor deviezenschaarste en externe prijsschokken. De monetaire hervorming van 2021 beëindigde het dubbele valutasysteem, maar ging gepaard met sterke inflatie en verlies aan koopkracht. Amerikaanse sancties beperken financiering en handel, terwijl binnenlandse prijscontroles, lage productiviteit, bureaucratie en achterstallig onderhoud eveneens zwaar wegen. De terugval van toerisme tijdens de pandemie, tekorten aan brandstof en medicijnen en langdurige stroomonderbrekingen hebben het verschil tussen officiële sociale voorzieningen en dagelijkse beschikbaarheid verder vergroot.

Cuba is sinds 2011 verdeeld in vijftien provincies en de bijzondere gemeente Isla de la Juventud. De volkstelling van 2012 registreerde 11.167.325 inwoners. Sindsdien hebben lage geboortecijfers, snelle vergrijzing, sterfte en uitzonderlijk hoge emigratie de demografische richting omgekeerd. Het nationale statistiekbureau berekende voor eind 2024 voorlopig een “effectieve bevolking” van ongeveer 9,75 miljoen mensen, een maat die rekening houdt met inwoners die langdurig in het buitenland verblijven; andere ramingen wijken af omdat migratie moeilijk volledig te meten is. Een nieuwe volkstelling was medio 2026 nog niet afgerond. Havana blijft veruit het grootste stedelijke centrum, gevolgd door Santiago de Cuba, Camagüey en Holguín, maar ook de hoofdstad verliest inwoners. De bevolking is sterk verstedelijkt en relatief hoog opgeleid, terwijl het aandeel ouderen tot de hoogste in Latijns-Amerika behoort. De uittocht van jonge volwassenen en professionals vermindert het arbeidsaanbod, vergroot de zorglast en verdiept regionale verschillen tussen Havana, toeristische zones en provincies met minder toegang tot deviezeninkomsten.

Spaans is de officiële taal en wordt vrijwel overal gesproken, met duidelijke regionale verschillen in uitspraak en woordenschat. De cultuur ontstond uit de wisselwerking tussen Spaanse, West- en Centraal-Afrikaanse, Caribische, Chinese en latere migratie-invloeden. Afro-Cubaanse religieuze tradities zoals Regla de Ocha, vaak bekend als santería, bestaan naast rooms-katholicisme, protestantse kerken en een omvangrijke seculiere bevolking. Muziekvormen als son, rumba, danzón, mambo en nueva trova hebben het internationale beeld van Cuba sterk beïnvloed, maar ontwikkelden zich in specifieke stedelijke, rurale en religieuze milieus. De rumba werd door UNESCO erkend als immaterieel erfgoed, terwijl Santiago de Cuba en Matanzas belangrijke eigen muzikale tradities behouden. In de literatuur en beeldende kunst lopen revolutionaire idealen, ballingschap, ras, seksualiteit en censuur als terugkerende thema’s. Historische centra zoals Oud-Havana en Trinidad tonen Spaanse koloniale architectuur, maar ook de gevolgen van tientallen jaren beperkte onderhoudsmiddelen. Het universele onderwijssysteem bracht hoge alfabetisering en brede culturele vorming voort, al hebben emigratie en materiële tekorten musea, theaters, universiteiten en uitgeverijen verzwakt.

Cuba beschikt over een uitgebreid maar sterk verouderd infrastructuurnetwerk. De eerste spoorlijn op het eiland opende al in 1837, eerder dan in Spanje, en de hoofdlijn verbindt Havana nog steeds met Santiago de Cuba. Materieel, rails en seininstallaties verkeren echter op veel trajecten in slechte staat, waardoor diensten onregelmatig en langzaam zijn. Het wegennet bereikt alle provincies; de Autopista Nacional loopt vanuit Havana oostwaarts, maar is nooit volledig tot Santiago voltooid. Openbaar vervoer steunt op bussen, collectieve taxi’s en informele oplossingen, terwijl brandstoftekorten de mobiliteit beperken. Havana, Mariel, Cienfuegos en Santiago beschikken over belangrijke havens; de containerhaven en speciale ontwikkelingszone van Mariel zijn bedoeld om industrie en logistiek te moderniseren. José Martí International Airport bij Havana is de belangrijkste luchtpoort, naast luchthavens in toeristische centra als Varadero en de noordelijke eilanden. Het elektriciteitssysteem is afhankelijk van oude oliegestookte centrales en ingevoerde brandstof. Storingen, netverliezen en onvoldoende investeringen hebben herhaaldelijk tot landelijke uitval geleid, ondanks groeiende plannen voor zonne-energie.

Cuba is lid van de Verenigde Naties, de Wereldhandelsorganisatie, de Associatie van Caribische Staten, CELAC en ALBA, en onderhoudt nauwe politieke en economische banden met onder meer Venezuela, China, Rusland en verschillende landen in het mondiale Zuiden. Medische missies en opleidingsprogramma’s geven het land een internationale invloed die groter is dan zijn economische omvang, maar roepen ook discussie op over arbeidsvoorwaarden en staatsinkomsten. De relatie met de Verenigde Staten blijft bepalend: beperkte perioden van toenadering veranderden het langdurige embargo, migratieconflict en geschil rond Guantánamo niet fundamenteel. Binnenlands heeft de grondwet van 2019 de leidende rol van de Communistische Partij bevestigd, terwijl de protesten van juli 2021 de omvang van sociale onvrede en de grenzen van politieke ruimte zichtbaar maakten. Cuba beschikt over hoog menselijk kapitaal, een strategische ligging en wetenschappelijke capaciteit, maar demografische krimp, energiezwakte en institutionele starheid beperken herstel. De toekomstige positie van het eiland zal afhangen van de mate waarin economische hervorming, sociale bescherming en politieke legitimiteit met elkaar kunnen worden verzoend zonder nieuwe ongelijkheid of verdere uittocht te versnellen.