Filipijnen

De Filipijnen omvatten ongeveer 300.000 vierkante kilometer land, verdeeld over 7.641 eilanden tussen de Zuid-Chinese Zee en de Filipijnenzee. De archipel strekt zich meer dan 1.800 kilometer uit van Luzon in het noorden tot Mindanao in het zuiden en wordt gewoonlijk gegroepeerd in Luzon, de Visayas en Mindanao. Slechts een minderheid van de eilanden is permanent bewoond. Bergketens, vulkanen en smalle kustvlakten bepalen het landschap; Mount Apo op Mindanao bereikt 2.954 meter. De archipel ligt op de Pacifische Ring van Vuur, waar de Filipijnse Zeeplaat en andere tektonische platen aardbevingen en vulkanisme veroorzaken. Actieve vulkanen zoals Mayon, Taal en Pinatubo liggen nabij dichtbevolkte gebieden. Grote rivieren zijn relatief kort, behalve systemen als de Cagayan en de Agusan. De kustlijn behoort door de versnipperde geografie tot de langste ter wereld en maakt zeevaart onmisbaar voor binnenlandse samenhang.

Het klimaat is tropisch en maritiem, met hoge luchtvochtigheid en temperaturen die in laaglanden meestal tussen ongeveer 25 en 32 graden liggen. Seizoenen worden meer door regen dan door temperatuur bepaald. De noordoostmoesson, amihan, brengt van ongeveer november tot maart koelere en vaak drogere lucht naar het westen, terwijl de zuidwestmoesson, habagat, tussen mei en oktober zware regen kan veroorzaken. De oostkust heeft minder uitgesproken droge maanden doordat zij rechtstreeks aan de Stille Oceaan ligt. Jaarlijks komen gemiddeld rond twintig tropische cyclonen het Filipijnse waarschuwingsgebied binnen; een kleiner maar aanzienlijk aantal trekt over land. Tyfoons, stormvloeden en aardverschuivingen combineren zich met aardbevingen en vulkaanuitbarstingen tot een uitzonderlijk hoog rampenrisico. El Niño kan ernstige droogte en lage waterstanden brengen, terwijl La Niña overstromingen versterkt. Zeespiegelstijging, hitte in steden en verzilting van kustgrondwater maken klimaatadaptatie een centraal ontwikkelingsvraagstuk.

Bossen bedekten ooit vrijwel alle eilanden, maar landbouw, houtkap, mijnbouw en nederzettingsgroei hebben het natuurlijke bos sterk teruggedrongen. De Wereldbank schatte het bosaandeel in 2023 op ongeveer 24,5 procent van het landoppervlak. Overblijvende regenwouden liggen vooral in berggebieden van Luzon, Palawan, Samar en Mindanao en bevatten een uitzonderlijk hoog aantal endemische soorten, waaronder de Filipijnse adelaar en verschillende neushoornvogels en spookdiertjes. Mangroven, zeegrasvelden en koraalriffen ondersteunen visserij en beschermen kusten, maar worden aangetast door vervuiling, overbevissing, kustbouw en opwarming van de zee. Rijstvelden domineren natte laaglanden en terrassen, terwijl kokos, banaan, ananas, suikerriet en maïs regionaal belangrijk zijn. Beschermde gebieden zijn uitgebreid, maar landrechten van inheemse gemeenschappen, mijnbouwvergunningen en lokaal bestuur overlappen vaak. Herbebossing groeit, al bestaat een deel uit plantages in plaats van ecologisch rijk primair bos.

De eerste bewoners bereikten de eilanden tienduizenden jaren geleden; latere Austronesische migraties brachten talen, landbouw en zeewaardige boten die de archipel met Taiwan, Indonesië en de Stille Oceaan verbonden. Voor de koloniale periode bestond geen gecentraliseerde Filipijnse staat. Kustnederzettingen en barangays werden geleid door datus en namen deel aan handelsnetwerken met China, Champa, Brunei en de Molukken. Goud, was, parels en bosproducten werden geruild tegen keramiek, zijde en metalen. In Sulu en delen van Mindanao ontstonden vanaf de veertiende en vijftiende eeuw islamitische sultanaten die politieke en religieuze banden met Borneo en de Maleise wereld onderhielden. Op Luzon groeiden havensteden rond de Baai van Manila. De grote taalkundige verscheidenheid en sterke regionale identiteiten van het huidige land zijn mede het gevolg van deze voor-koloniale maritieme wereld, waarin macht lokaal en netwerkgericht bleef.

Spanje vestigde vanaf 1565 blijvend gezag en maakte Manila in 1571 tot koloniale hoofdstad. De Manilagaljoenen verbonden Aziatische goederen via Mexico met de Atlantische economie, terwijl missionarissen het katholicisme verbreidden en dorpen rond kerken en bestuurlijke centra reorganiseerden. Spaanse controle bleef zwakker in de islamitische zuidelijke gebieden en in afgelegen hooglanden. De revolutie van 1896 leidde tot een onafhankelijkheidsverklaring in 1898, maar Spanje droeg de archipel na oorlog over aan de Verenigde Staten. De Filipijns-Amerikaanse Oorlog kostte grote aantallen levens en werd gevolgd door Engelstalig onderwijs, nieuwe instellingen en exportlandbouw. Japan bezette het land van 1942 tot 1945 en verwoestte Manila. De republiek werd op 4 juli 1946 onafhankelijk. Ferdinand Marcos legde in 1972 de staat van beleg op en bouwde een autoritair, schuldenrijk systeem. De People Power-opstand van 1986 herstelde verkiezingsbestuur, hoewel dynastieke politiek, opstanden en ongelijke landverdeling bleven voortbestaan.

De huidige economie wordt gedragen door diensten, productie, consumptie en geldzendingen van miljoenen Filipino’s in het buitenland. Zakelijke dienstverlening en callcenters vormen een mondiale exportsector, terwijl elektronica en halfgeleiders het grootste deel van de goederenuitvoer leveren. Bouw, detailhandel, toerisme en financiële diensten groeien rond stedelijke regio’s. Landbouw biedt nog veel werk maar levert een kleiner aandeel van het bruto binnenlands product en heeft lage productiviteit, versnipperde grond en grote blootstelling aan tyfoons. Het bruto nationaal inkomen per inwoner bereikte volgens de Wereldbank in 2024 ongeveer 4.470 dollar. Groei bleef in het midden van de jaren 2020 relatief sterk, doorgaans rond vijf tot zes procent, maar de baten zijn ongelijk. Metro Manila en industriële zones van Calabarzon en Central Luzon trekken investeringen aan, terwijl veel eilanden en delen van Mindanao achterblijven. Voedselprijzen, ondervoeding, informele arbeid en beperkte sociale bescherming blijven dagelijkse beperkingen voor miljoenen huishoudens.

De republiek is onderverdeeld in 18 administratieve regio’s, waaronder de autonome Bangsamoro-regio in Muslim Mindanao, en telt 82 provincies naast onafhankelijke steden. De Negros Island Region werd in 2024 opnieuw ingesteld, waardoor het aantal regio’s toenam. De volkstelling van 1 juli 2024 registreerde 112.729.484 inwoners, 3,69 miljoen meer dan in 2020; de jaarlijkse groei vertraagde tot ongeveer 0,8 procent. De bevolking is jong, maar vruchtbaarheid daalt en vergrijzing wordt op langere termijn belangrijker. De grootste concentratie ligt in Metro Manila en de omliggende provincies Rizal, Cavite, Laguna en Bulacan. Cebu en Davao vormen krachtige regionale centra, terwijl kleine eilanden en berggemeenten veel lagere dichtheden hebben. Interne migratie en emigratie verbinden families met meerdere plaatsen tegelijk. De archipel bevat ook talrijke inheemse gemeenschappen, waaronder Igorotgroepen in de Cordillera, Lumadvolken op Mindanao en Mangyan op Mindoro.

Filipino en Engels zijn de officiële talen. Filipino is gebaseerd op Tagalog, maar Cebuano, Ilocano, Hiligaynon, Waray, Kapampangan, Bikol en vele andere talen hebben miljoenen sprekers; in totaal bestaan meer dan 180 levende talen. Engels is sterk aanwezig in onderwijs, recht, media en zakelijke dienstverlening. Ongeveer vier vijfde van de bevolking is rooms-katholiek, een erfenis van Spaans bestuur, terwijl protestantse kerken, Iglesia ni Cristo en andere christelijke bewegingen een grote publieke rol spelen. Islam is historisch geworteld in Bangsamoro en Sulu. Culturele productie vermengt Austronesische, Spaanse, Amerikaanse, Chinese en lokale tradities zonder daarin op te gaan. De epische zang hudhud van de Ifugao, okir-houtsnijwerk uit Mindanao, kundimanmuziek en een invloedrijke film- en literatuurwereld tonen regionale diepte. Familiebanden en wederkerigheid zijn belangrijk, maar verschillen in klasse, taal en landbezit bepalen wie toegang tot instellingen krijgt.

Wegen vervoeren het meeste binnenlandse verkeer op de grotere eilanden, maar stedelijke congestie en achterstallig onderhoud verhogen kosten. Luzon heeft een groeiend netwerk van snelwegen rond Metro Manila en naar de havens en industriegebieden van Central Luzon en Calabarzon. Het spoor is grotendeels beperkt tot Luzon: stedelijke LRT- en MRT-lijnen bedienen de hoofdstad, terwijl de Philippine National Railways en nieuwe projecten zoals de North-South Commuter Railway worden gemoderniseerd. Voor een archipel zijn havens, ro-roveerboten en kleine passagiersschepen minstens zo belangrijk. Manila, Batangas, Cebu, Subic, Davao en Cagayan de Oro zijn grote logistieke knooppunten. Internationale luchthavens liggen bij Manila, Clark, Cebu en Davao; honderden kleinere banen verbinden eilanden. Het programma Build Better More investeert in bruggen, spoor, vliegvelden en waterbeheer. Toch blijven informele jeeps, bussen, driewielers en motorfietsen de ruggengraat van dagelijks vervoer, met sterk wisselende veiligheid en toegankelijkheid.

De Filipijnen zijn medeoprichter van ASEAN en lid van de Verenigde Naties, APEC, de Wereldhandelsorganisatie en de Aziatische Ontwikkelingsbank, die in Manila is gevestigd. Het land heeft een defensieverdrag met de Verenigde Staten en breidde in de jaren 2020 de toegang van Amerikaanse troepen tot bases uit, vooral tegen de achtergrond van spanningen in de Zuid-Chinese Zee. Manila betwist Chinese aanspraken rond de West Philippine Sea en verwijst naar de arbitrale uitspraak van 2016 die belangrijke delen van die aanspraken verwierp. Tegelijk blijft China een grote handelspartner en onderhouden de Filipijnen nauwe economische banden met Japan, Zuid-Korea en de Golfstaten. Een jonge Engelstalige beroepsbevolking, groeiende digitale diensten en de maritieme ligging bieden aanzienlijke kansen. De duurzaamheid daarvan hangt af van beter onderwijs, minder regionale ongelijkheid, betrouwbare energie en infrastructuur die tyfoons en zeespiegelstijging kan weerstaan. De strategische betekenis van de archipel zal toenemen, maar alleen inclusieve en klimaatbestendige ontwikkeling kan dat gewicht in brede maatschappelijke vooruitgang omzetten.