Afghanistan

Afghanistan beslaat 652.864 vierkante kilometer in het hart van Azië en heeft geen toegang tot zee. Het grenst in het westen aan Iran, in het noorden aan Turkmenistan, Oezbekistan en Tadzjikistan, in het uiterste noordoosten via de smalle Wachan-corridor aan China en in het oosten en zuiden aan Pakistan. De Hindoekoesj vormt de dominante ruggengraat van het land: toppen boven 7.000 meter, diepe dalen en hoge passen verdelen het grondgebied in moeilijk verbonden regio’s. Ten noorden van het gebergte liggen vruchtbaardere vlakten rond de Amu Darja, terwijl het zuidwesten overgaat in woestijnachtige bekkens zoals de Registan en Dasht-e Margo. Grote rivieren, waaronder de Helmand, Kabul, Hari Rud en Kunduz, ontstaan grotendeels in de hooglanden, maar slechts een deel bereikt permanent een zee of grensrivier. Hoogteverschillen bepalen waar mensen wonen, welke gewassen mogelijk zijn en hoe lang wegen in de winter bruikbaar blijven.

Het klimaat is overwegend droog en continentaal, maar varieert sterk met de hoogte en de blootstelling aan winterstormen uit het westen. Kabul, op ongeveer 1.800 meter, kent koude winters en warme, droge zomers; lager gelegen Jalalabad heeft veel hetere zomers, terwijl Bamyan en de centrale hooglanden maandenlang sneeuw en vorst kunnen ervaren. De meeste neerslag valt tussen december en april, vaak als sneeuw die in het voorjaar essentieel smeltwater levert. Perioden van langdurige droogte worden afgewisseld door plotselinge overstromingen, modderstromen en aardverschuivingen, vooral wanneer hevige regen op uitgedroogde bodem valt. Klimaatverandering versterkt de onzekerheid rond sneeuwopslag, gletsjers en rivierafvoer. Omdat irrigatie, veeteelt en drinkwatervoorziening nauw van dezelfde beperkte bronnen afhangen, kunnen enkele slechte seizoenen tegelijk voedselprijzen, migratie en lokale spanningen beïnvloeden.

Natuurlijke vegetatie weerspiegelt dezelfde scherpe overgang van hooggebergte naar steppe en woestijn. Open pistachebossen en jeneverbessen komen voor in delen van het noorden en oosten, terwijl naaldwouden vooral in de vochtiger provincies Nuristan, Kunar en Paktia standhouden. Het totale bosareaal is klein en is in de afgelopen decennia verder aangetast door houtkap, brandstofwinning, overbegrazing en conflict. Veel landbouwgrond bestaat uit geïrrigeerde linten langs rivieren en kanalen; daar groeien tarwe, maïs, rijst, fruit, noten en druiven. Buiten deze zones domineren graslanden die door nomadische en halfnomadische veehouders worden gebruikt. Beschermde gebieden zoals het Band-e Amir Nationaal Park en het Wakhan Nationaal Park omvatten meren, hoogvlaktes en leefgebieden van sneeuwluipaarden, Marco Poloschapen en andere soorten, maar toezicht en financiering blijven beperkt. Landdegradatie is daardoor niet alleen een ecologisch probleem, maar ook een directe bedreiging voor bestaanszekerheid.

De ligging tussen Iran, Centraal-Azië en het Indiase subcontinent maakte het gebied eeuwenlang tot een doorgangszone voor handel, legers en ideeën. Steden als Balkh, Herat, Ghazni en Kandahar maakten deel uit van opeenvolgende rijken, waaronder het Achaemenidische, Kushan-, Sassanidische, islamitische, Ghaznavidische en Timuridische rijk. De islam verspreidde zich vanaf de zevende eeuw, maar lokale dynastieën en regionale machtscentra bleven bepalend. In 1747 verenigde Ahmad Shah Durrani verschillende Pasjtoense stammen en andere gebieden in een rijk dat vaak als oorsprong van de moderne Afghaanse staat wordt gezien. In de negentiende eeuw werd Afghanistan een buffer tussen het Russische en Britse rijk. De drie Anglo-Afghaanse oorlogen beperkten buitenlandse controle, maar de grenzen die in die periode werden vastgelegd, waaronder de Durandlijn van 1893, lieten politieke en etnische gemeenschappen aan weerszijden van nieuwe scheidslijnen achter.

Na de derde Anglo-Afghaanse oorlog verkreeg Afghanistan in 1919 volledige controle over zijn buitenlandse beleid. Moderniseringspogingen onder koning Amanullah Khan stuitten op verzet, waarna een monarchie met voorzichtiger hervormingen standhield tot de staatsgreep van 1973. Een communistische machtsovername in 1978, de Sovjetinterventie van 1979 en het daaropvolgende verzet veranderden het land ingrijpend. Na de Sovjetterugtrekking in 1989 en de val van de regering in 1992 volgde een burgeroorlog tussen moedjahedienfracties. De Taliban namen Kabul in 1996, maar verloren in 2001 de macht na de door de Verenigde Staten geleide interventie. De Islamitische Republiek bouwde verkiezingen, onderwijs en infrastructuur uit, terwijl corruptie, buitenlandse afhankelijkheid en een groeiende opstand aanhielden. In augustus 2021 heroverden de Taliban het land; sindsdien functioneert het als een de facto emiraat dat internationaal slechts beperkt is erkend.

De economie rust op landbouw, handel, bouw, kleinschalige industrie en diensten, maar wordt sterk beïnvloed door internationale sancties, beperkte bankverbindingen en de terugval van ontwikkelingshulp. Na een diepe krimp in 2021 en 2022 stabiliseerde de productie, en de Wereldbank schatte de groei in 2024 op ongeveer 2,5 procent en voorzag voor 2025 een sneller herstel. Dat cijfer verhult echter een dalend inkomen per inwoner wanneer de bevolking sneller groeit dan de economie. Tarwe, fruit, saffraan, vee en tapijten blijven belangrijk, terwijl steenkool, talk, marmer en metalen exportpotentieel bieden. Grote koper- en ijzerertsvoorraden zijn nog nauwelijks ontwikkeld door veiligheids-, financierings- en infrastructuurproblemen. De sterke beperking van de papaverteelt sinds 2022 verminderde de opiumproductie scherp, maar ontnam veel plattelandshuishoudens ook inkomen. Werkgelegenheid voor vrouwen is door regelgeving ingeperkt, wat zowel gezinnen als de nationale productiviteit raakt.

Afghanistan is verdeeld in 34 provincies, die weer bestaan uit districten, maar de feitelijke bestuurlijke capaciteit verschilt sterk per regio. Een volledige moderne volkstelling is nooit afgerond, zodat bevolkingscijfers uitzonderlijk onzeker zijn. De nationale statistiekdienst kwam voor 2025 op ongeveer 36 miljoen inwoners, terwijl internationale projecties van de Verenigde Naties aanzienlijk hoger liggen en het totaal boven 43 miljoen plaatsen. Die kloof weerspiegelt verschillende aannames over geboorten, sterfte, vluchtelingen en niet-geregistreerde verplaatsingen. Kabul is met ruime afstand de grootste stedelijke concentratie; ook Herat, Kandahar, Mazar-e Sharif en Jalalabad zijn belangrijke centra. Het grootste deel van de bevolking woont echter in dorpen of kleine steden, vaak in smalle valleien. Pasjtoenen, Tadzjieken, Hazara’s, Oezbeken, Turkmenen, Aimaq, Beloetsjen en Nuristani vormen samen een complexe sociale kaart die niet betrouwbaar in vaste percentages kan worden samengevat.

Dari en Pasjtoe zijn de officiële talen; Dari fungeert in veel steden en instellingen als lingua franca, terwijl Pasjtoe vooral in het zuiden en oosten breed wordt gesproken. Oezbeeks, Turkmeens, Beloetsji, Pashai, Nuristani-talen en Pamirtalen hebben regionale betekenis. De overgrote meerderheid van de bevolking is moslim, voornamelijk soennitisch, met een belangrijke sjiitische gemeenschap onder onder meer Hazara’s. Afghaanse cultuur is gevormd door Perzische literatuur, Pasjtoense orale tradities, Centraal-Aziatische muziek en lokale ambachten. De poëzie van Rumi, die in Balkh werd geboren, en de miniatuurschilderkunst van het Timuridische Herat illustreren de historische kosmopolitische lagen. Tegelijk blijven poëziewedstrijden, verhalen, kalligrafie, tapijtweven en regionale muziek levende praktijken. De positie van kunst, media en onderwijs is sinds 2021 sterk ingeperkt, vooral voor vrouwen en meisjes, waardoor cultureel erfgoed en hedendaagse expressie onder druk staan.

De vervoersinfrastructuur volgt noodgedwongen passen en rivierdalen. De nationale Ring Road verbindt in beginsel Kabul, Kandahar, Herat en Mazar-e Sharif, maar delen zijn beschadigd, slecht onderhouden of seizoensgevoelig. De Salang-tunnel blijft een cruciale verbinding door de Hindoekoesj, terwijl alternatieve bergwegen traag en weersafhankelijk zijn. Afghanistan bezit geen geïntegreerd nationaal spoorwegnet, maar korte goederenlijnen sluiten bij Hairatan aan op Oezbekistan, bij Aqina en Torghundi op Turkmenistan en bij Khaf op Iran. Luchtvaart is daarom belangrijk voor grote afstanden; Kabul, Herat, Kandahar en Mazar-e Sharif hebben de voornaamste luchthavens. In steden domineren minibussen, taxi’s en informele vervoersdiensten. Op het platteland kunnen onverharde wegen, vernielde bruggen en mijnenvelden de toegang tot markten, ziekenhuizen en scholen dagenlang onderbreken.

Afghanistan is lid van de Verenigde Naties, de Organisatie voor Islamitische Samenwerking, de Economische Samenwerkingsorganisatie en SAARC, maar zijn internationale positie wordt sinds 2021 bepaald door de onopgeloste erkenning van het Talibanbestuur. Buurlanden onderhouden praktische contacten over handel, grensbeheer, water en veiligheid, terwijl donoren humanitaire hulp leveren zonder de de facto regering formeel te legitimeren. Het land beschikt over een jonge bevolking, landbouwkennis, regionale handelsroutes en grote minerale voorraden, maar die mogelijkheden botsen met institutionele isolatie, armoede, genderbeperkingen, klimaatstress en het vertrek van geschoolde mensen. Duurzame vooruitgang hangt minder af van één groot grondstoffenproject dan van voorspelbaar bestuur, toegang tot onderwijs, functionerende financiële kanalen en samenwerking over water en transport. De strategische ligging kan opnieuw economische waarde krijgen, maar alleen wanneer verbindingen binnen het land even betrouwbaar worden als de ambities om continenten met elkaar te verbinden.