Ethiopië

Ethiopië beslaat ongeveer 1.104.300 vierkante kilometer en ligt als geheel door land omsloten staat in het binnenland van de Hoorn van Afrika. Het grenst in het noorden aan Eritrea, in het noordoosten aan Djibouti, in het oosten aan Somalië, in het zuiden aan Kenia en in het westen aan Zuid-Soedan en Soedan. Hoewel het land sinds de onafhankelijkheid van Eritrea in 1993 geen eigen toegang tot zee meer heeft, verbindt zijn ligging het stroomgebied van de Nijl met Oost-Afrika en de handelsroutes naar de Rode Zee. Het centrale en noordelijke landschap wordt beheerst door het Ethiopisch Hoogland, een van de omvangrijkste aaneengesloten berggebieden van Afrika. De Oost-Afrikaanse Slenk doorsnijdt het land van het noordoosten naar het zuidwesten en scheidt het noordwestelijke plateau van de zuidoostelijke hooglanden. De hoogte loopt uiteen van de Ras Dashen, ongeveer 4.550 meter boven zeeniveau, tot delen van de Danakildepressie op circa 125 meter beneden zeeniveau. De Blauwe Nijl ontspringt in het Tanameer en heeft diepe kloven in het plateau uitgesleten; de Awash, Omo, Wabi Shebelle en Genale voeren water af naar binnenlandse bekkens of buurlanden.

Hoogte bepaalt het klimaat sterker dan de tropische breedteligging. Addis Abeba ligt op ongeveer 2.355 meter en kent daardoor gematigde temperaturen, terwijl de laaglanden van Afar, Somali en de benedenloop van de Omo langdurig zeer heet kunnen zijn. De zuidwestelijke hooglanden ontvangen de meest regelmatige en overvloedige regen, terwijl het noordoosten tot de droogste delen van het continent behoort. Het jaar wordt doorgaans verdeeld in de droge Bega-periode van oktober tot februari, de kortere Belg-regens in het voorjaar en het belangrijkste regenseizoen, Kiremt, van midden juni tot midden september. In grote delen van Ethiopië levert Kiremt 50 tot 80 procent van de jaarlijkse neerslag. Wanneer deze regens laat beginnen, vroeg eindigen of geografisch ongelijk vallen, worden zowel landbouwgebieden als pastorale gemeenschappen getroffen. Langdurige droogte kan bovendien worden gevolgd door intensieve neerslag, overstromingen en versnelde bodemerosie. In zijn in 2025 ingediende klimaatbijdrage stelde Ethiopië zich ten doel de uitstoot in 2035 met 70,3 procent te verminderen ten opzichte van het herziene referentiescenario. Het bereiken daarvan is sterk afhankelijk van herbebossing, hernieuwbare energie, klimaatbestendige landbouw en internationale financiering.

De ecosystemen volgen dezelfde sterke verschillen in hoogte, temperatuur en vochtigheid. In het zuidwesten liggen de voornaamste resten van vochtige bergbossen, die nauw verbonden zijn met de oorspronkelijke groeigebieden van arabicakoffie. Droge Acacia-Commiphora-bossen en struiklanden overheersen in veel oostelijke en westelijke laaglanden. De hoogste zones van de Bale- en Simienbergen dragen afroalpiene graslanden en heidevegetatie, met soorten die vrijwel uitsluitend in Ethiopië voorkomen, zoals de Ethiopische wolf, de waliasteenbok en de gelada. De meren van de slenk en omliggende wetlands zijn belangrijk voor vissen, watervogels en trekvogels. Volgens de Wereldbank bestond in 2023 ongeveer 14,9 procent van het landoppervlak uit bos, maar de dichtste begroeiing is sterk geconcentreerd in het zuiden en zuidwesten. In de hooglanden bewerken miljoenen kleine boeren percelen met teff, tarwe, maïs, gerst, peulvruchten en koffie. In Afar, Somali en Borana blijft mobiele of halfmobiele veehouderij belangrijk. De uitbreiding van landbouwgrond, houtwinning, overbegrazing en bevolkingsgroei hebben ontbossing en erosie versterkt; terrassen, herbebossing en lokaal beheer van stroomgebieden beperken de schade slechts gedeeltelijk en met grote regionale verschillen.

Het grondgebied van Ethiopië behoort tot de belangrijkste regio’s voor het onderzoek naar de vroege menselijke ontwikkeling. In de Afardriehoek en de Awashvallei zijn talrijke mensachtige fossielen gevonden, waaronder het ongeveer 3,2 miljoen jaar oude skelet dat bekendstaat als Lucy. In het eerste millennium voor Christus ontstonden landbouwgemeenschappen en vroege staten met verbindingen naar Zuid-Arabië. Uit deze contacten groeide in de eerste eeuwen na Christus het koninkrijk Aksum, dat handelsroutes tussen het Afrikaanse binnenland, de Rode Zee, het Middellandse Zeegebied en India beheerste. Aksum sloeg eigen munten en liet inscripties na in het Grieks, Sabees en Ge’ez. Koning Ezana nam in de vierde eeuw het christendom aan, waarmee een kerkelijke, literaire en bestuurlijke traditie ontstond die eeuwenlang invloedrijk bleef. Na de neergang van Aksum verschoof het politieke zwaartepunt zuidwaarts. De Zagwe-dynastie wordt verbonden met de elf uit rots gehouwen kerken van Lalibela, gebouwd in de twaalfde en dertiende eeuw. In 1270 vestigde de zogenoemde Salomonische dynastie haar gezag en legitimeerde zij dit door religieuze en historische banden met Aksum en de Bijbelse koninklijke traditie te benadrukken.

De latere Ethiopische staat ontstond door eeuwen van conflict, handel en culturele uitwisseling tussen christelijke hooglandrijken, islamitische sultanaten, pastorale samenlevingen en handelssteden. In de zestiende eeuw brachten de legers van het sultanaat Adal onder Ahmad ibn Ibrahim al-Ghazi het christelijke rijk aan de rand van de ondergang. Portugese en Ottomaanse steun aan tegenovergestelde partijen verbond deze strijd met de bredere concurrentie om de Rode Zee. De daaropvolgende migraties en territoriale uitbreiding van Oromo-gemeenschappen veranderden de taalkundige en politieke verhoudingen in grote delen van het land. Een nieuwe centralisatie begon met de kroning van Tewodros II in 1855 en werd voortgezet onder Yohannes IV en Menelik II. Menelik breidde het rijk naar het zuiden en oosten uit en maakte Addis Abeba tot permanente hoofdstad. De Ethiopische overwinning op Italië bij Adwa in 1896 behield de staatkundige onafhankelijkheid en kreeg internationale betekenis als symbool van verzet tegen Europees kolonialisme. Italië bezette Ethiopië tussen 1936 en 1941, maar wist geen langdurig geconsolideerd koloniaal bestuur te vestigen. Eritrea werd in 1952 in een federatie met Ethiopië geplaatst en in 1962 geannexeerd, waarna een langdurige onafhankelijkheidsoorlog volgde.

Een militaire revolutie maakte in 1974 een einde aan de monarchie. Het marxistische Derg-regime nationaliseerde grond en grote ondernemingen en verbond zich internationaal met de Sovjet-Unie. Binnenlands bestuur ging gepaard met de Rode Terreur, oorlog tegen verschillende opstandelingen, gedwongen hervestiging en zware repressie. De hongersnoden van de jaren tachtig ontstonden uit een combinatie van droogte, oorlog, bestuurlijke fouten, verstoorde markten en beperkingen op de bewegingsvrijheid. In 1991 werd het regime verdreven door het Ethiopisch Revolutionair Democratisch Volksfront; Eritrea werd in 1993 onafhankelijk. De grondwet van 1995 richtte een federatie in die grotendeels langs etnische en taalkundige lijnen was georganiseerd. Dit bood ruimte voor regionale talen en zelfbestuur, maar creëerde ook geschillen over binnengrenzen, minderheden en de verdeling van politieke macht. Ethiopië en Eritrea voerden tussen 1998 en 2000 opnieuw oorlog. Na het aantreden van Abiy Ahmed in 2018 volgden politieke hervormingen en vrede met Eritrea, maar in november 2020 brak de oorlog in Tigray uit. Het akkoord van Pretoria van 2 november 2022 beëindigde de grootschalige strijd tussen de federale regering en het Tigray People’s Liberation Front. Wederopbouw, terugkeer van ontheemden en verzoening blijven echter onvoltooid, terwijl delen van Amhara en Oromia met aanhoudend geweld kampen.

De economie combineert landbouw, diensten, bouw en een groeiende maar nog relatief smalle industriële sector. Granen, koffie, peulvruchten, oliehoudende zaden, bloemen, khat en vee bepalen het inkomen van veel huishoudens en een groot deel van de export. Daarnaast investeerde de overheid in cement, textiel, leerverwerking, voedingsmiddelen, industrieparken, mijnbouw, telecommunicatie en waterkracht. Koffie leverde in het begrotingsjaar 2023/2024 ongeveer 37,7 procent van alle goederenexportopbrengsten; bloemen, goud, peulvruchten en oliehoudende zaden vormden kleinere maar belangrijke categorieën. Daardoor blijft de buitenlandse betalingspositie gevoelig voor wereldmarktprijzen, regenval en de werking van een beperkt aantal vervoerscorridors. De Wereldbank raamde de economische groei voor 2024/2025 op 9,2 procent, terwijl het inkomen per inwoner onder 1.000 Amerikaanse dollar bleef. Sinds juli 2024 voert Ethiopië, ondersteund door een vierjarig IMF-programma, hervormingen door van het wisselkoers-, belasting- en financiële stelsel. De flexibelere birr stimuleerde export en verkleinde het verschil met de informele valutamarkt, maar verhoogde tegelijk de prijzen van geïmporteerde brandstof, geneesmiddelen en andere goederen. Sterke nationale groeicijfers gaan daardoor nog steeds samen met armoede, informele arbeid en grote regionale verschillen.

Ethiopië bestaat bestuurlijk uit twaalf regionale staten en twee autonome stadsbesturen, Addis Abeba en Dire Dawa. De kaart van Zuid-Ethiopië is sinds 2020 meerdere keren gewijzigd. Sidama en Zuidwest-Ethiopië werden afzonderlijke regio’s; op 19 augustus 2023 ontstonden vervolgens de regionale staten Zuid-Ethiopië en Centraal-Ethiopië uit het voormalige gebied van de Southern Nations, Nationalities and Peoples. Onder de regio’s bevinden zich zones, woreda’s of districten en kleinere lokale eenheden. De werkelijke bevolkingsomvang blijft een schatting, omdat de laatste volledige volkstelling in 2007 werd gehouden en toen 73.750.932 inwoners registreerde. De Wereldbank schatte de bevolking in 2025 op ongeveer 135,9 miljoen, bijna twee keer zoveel als bij die telling. Minder dan een kwart van de bevolking woont in steden, al groeien Addis Abeba, Adama, Hawassa, Dire Dawa, Mek’ele en Bahir Dar snel. De bevolking concentreert zich vooral in de gematigde hooglanden; Afar, Somali en Gambela beslaan grote gebieden maar zijn relatief dunbevolkt.

Het land telt meer dan tachtig etnolinguïstische gemeenschappen. Oromo, Amhara, Somali, Tigray en Sidama behoren tot de grootste, naast vele kleinere groepen in vooral het zuiden en westen. De grondwet kent alle talen in beginsel gelijke erkenning toe. Amhaars was lange tijd de enige federale werktaal; in 2020 kregen Afaan Oromo, Tigrinya, Somali en Afar eveneens deze status. De regionale staten bepalen grotendeels zelf welke talen zij in bestuur en basisonderwijs gebruiken, terwijl Engels belangrijk is in het voortgezet en hoger onderwijs. De nationale cultuur is gevormd door de wisselwerking tussen Ethiopisch-orthodoxe, islamitische en lokale religieuze en sociale tradities. Ge’ez blijft in gebruik als liturgische en klassieke schrijftaal, terwijl Harar een historische islamitische stadscultuur vertegenwoordigt. Timkat, Meskel en de koffieceremonie zijn niet uitsluitend publieke festiviteiten, maar dragen religieuze betekenis en regelen gastvrijheid, verwantschap en sociale uitwisseling. Architectuur weerspiegelt dezelfde verscheidenheid: de rotskerken van Lalibela, de stèles van Aksum, de ommuurde binnenstad van Harar, ronde landelijke woningen en stenen hooglandkerken zijn voortgekomen uit verschillende landschappen, materialen en politieke tradities.

Wegvervoer vormt de basis van vrijwel alle binnenlandse mobiliteit. Hoofdwegen verbinden Addis Abeba met Adama, Awash, Dire Dawa, Hawassa, Bahir Dar en andere regionale centra, maar de kwaliteit van verharding, onderhoud en bereikbaarheid verschilt sterk. In afgelegen gebieden kunnen regen, aardverschuivingen, overstromingen en onveiligheid het verkeer onderbreken. Voor de buitenlandse handel zijn de geëlektrificeerde spoorlijn en de twee wegverbindingen tussen Addis Abeba en Djibouti van doorslaggevend belang. Ongeveer 95 procent van het Ethiopische import- en exportverkeer loopt via deze corridor en de havens van Djibouti. In Addis Abeba verwerken de lightrail, stadsbussen en minibustaxi’s een snel groeiende vervoersvraag, maar congestie en beperkte capaciteit blijven structurele problemen. De luchtvaart is aanzienlijk beter ontwikkeld. Ethiopian Airlines vervoerde in 2023/2024 ongeveer 17,1 miljoen passagiers, beschikte over meer dan 145 vliegtuigen en bediende 135 passagiersbestemmingen. Buiten grote steden zijn de infrastructuurverschillen veel groter: in 2023 had 55,4 procent van de bevolking toegang tot elektriciteit en in 2024 gebruikte ongeveer 22 procent internet.

De internationale positie van Ethiopië berust op zijn bevolkingsomvang, zijn ligging aan de bovenloop van de Nijl, zijn rol in de Hoorn van Afrika en de diplomatieke functie van Addis Abeba. De hoofdstad huisvest het hoofdkwartier van de Afrikaanse Unie en talrijke instellingen van de Verenigde Naties. Ethiopië was medeoprichter van de VN, de Organisatie van Afrikaanse Eenheid en de regionale organisatie IGAD en werd op 1 januari 2024 volwaardig lid van BRICS. Waterkracht, een grote binnenlandse markt, Ethiopian Airlines en de ligging tussen Oost-Afrika en de Rode Zee bieden kansen om uit te groeien tot regionaal centrum voor energie, luchtvaart, logistiek en productie. Daartegenover staan de nadelen van de landgebonden positie, tekorten aan buitenlandse valuta, snelle bevolkingsgroei, werkloosheid, regionale conflicten en geschillen over water en toegang tot zeehavens. De toekomstige betekenis van Ethiopië zal daarom minder afhangen van historische status of afzonderlijke megaprojecten dan van het vermogen om politieke stabiliteit, economische hervorming en toegang tot publieke diensten om te zetten in vooruitgang die in alle regio’s als rechtvaardig en duurzaam wordt ervaren.