Hete bliksem is een Nederlandse stamppot met een verrassende maar vertrouwde combinatie: aardappelen en appels. De naam verwijst naar het feit dat deze stevige puree lang heet kan blijven nadat de pan van het vuur is gehaald. De smaak ontstaat uit het samenspel van de ingrediënten. Kruimige aardappelen vormen een zachte basis, appels geven zoetheid en een licht frisse smaak, ui zorgt voor hartigheid en krokant spek voegt zout en rooksmaak toe. Een beetje grove mosterd maakt het geheel pittiger zonder de appel te overheersen.
Er bestaat geen enkel vast recept dat in ieder huishouden hetzelfde is. In Nederlandse versies worden alleen appels gebruikt, maar er zijn ook combinaties van zure moesappels met zoetere appels of peren. Soms koken de appels mee met de aardappelen; in andere recepten worden ze apart gebakken zodat ze meer vorm behouden. Spek kan door de stamppot gaan, terwijl rookworst of ander varkensvlees er ook naast wordt geserveerd. Deze versie volgt de gepubliceerde aanpak van chef Rudolph van Veen voor 24Kitchen: kook de kruimige aardappelen, bak appels en ui apart in boter, bak het spek in een tweede pan en stamp alles daarna samen. De bron gebruikt Elstar-appels, waardoor de fruitkeuze duidelijk en goed verkrijgbaar is.
Het gerecht hoort bij de bredere Nederlandse stamppottraditie, waarin gekookte ingrediënten worden gestampt tot een stevige maaltijd. Aardappelen werden in de loop van de tijd een belangrijk onderdeel van de dagelijkse Nederlandse keuken; appels waren volop verkrijgbaar uit boomgaarden en op markten. De combinatie is praktisch voor koudere dagen: de ingrediënten zijn eenvoudig, de maaltijd komt grotendeels uit de voorraadkast en je hebt geen ingewikkelde apparatuur nodig. Hete bliksem wordt vaak als ouderwetse huiselijke kost omschreven, maar recepten blijven veranderen. Een moderne thuiskok kan één appelsoort kiezen, spek door de stamppot mengen of er een rookworst bij serveren.
Elstar is een knapperige Nederlandse appel met een evenwichtige zoete en frisse smaak. In dit recept worden de geschilde stukken met ui in boter zacht gebakken. Ze moeten gaar en glanzend zijn, maar niet volledig tot moes koken. Enkele stukken mogen heel blijven: zo krijgt de puree meer structuur en zie je de appel terug in het gerecht. Is Elstar niet verkrijgbaar, kies dan een stevige appel met een zoet-frisse smaak die zacht wordt zonder meteen uit elkaar te vallen. Een erg zachte appel kan veel vocht loslaten en de aardappelen te dun maken.
Kruimige aardappelen zijn belangrijk omdat ze gemakkelijk uit elkaar vallen en boter en appelsap opnemen. Snijd ze in stukken van gelijke grootte zodat ze ongeveer tegelijk gaar zijn. Zet ze op in koud gezouten water en laat ze zacht koken tot een mes gemakkelijk in het grootste stuk gaat. Giet ze zorgvuldig af en laat de stoom ontsnappen voordat je gaat stampen. Zo verdunt achtergebleven water de stamppot niet. Stamp met de hand tot een grove structuur. Een blender of keukenmachine kan de aardappelzetmelen te sterk bewerken, waardoor de puree plakkerig wordt.
Bak het spek apart, zodat het bruint in plaats van stoomt door het vocht van de appels. Door het spek in een koude pan te leggen, kan het vet geleidelijk smelten terwijl de pan opwarmt. Houd het vuur matig en keer de reepjes tot de randjes krokant zijn en het vlees gaar is. Het zoutgehalte van spek verschilt per soort; proef daarom eerst de samengestelde stamppot voordat je extra zout toevoegt. Ongezouten boter en een afgemeten hoeveelheid zout voor het kookwater laten ruimte om de smaak op het einde bij te stellen.
De grove mosterd is een smaakmaker op de achtergrond. Hij brengt de rijkdom van boter en spek in balans en voorkomt dat de appel te zoet smaakt. Schep de mosterd na het stampen door de aardappelen zodat de smaak herkenbaar blijft. Houd enkele spekreepjes apart voor bovenop: het contrast tussen krokant spek en zachte stamppot hoort bij het gerecht. Serveer heet in voorverwarmde kommen. Rookworst is een bekende variatie aan tafel, maar zit niet in deze gekozen ingrediëntenlijst; in deze versie wordt het spek door de stamppot gemengd.
Omdat puree met appel warmte goed vasthoudt, is het verstandig de eerste hap even te laten afkoelen. Schep restjes snel in een ondiepe bak en zet die binnen twee uur in de koelkast. Gebruik de restjes binnen drie tot vier dagen en warm alleen de benodigde portie opnieuw op tot die door en door stomend heet is. De structuur wordt na het opwarmen zachter. Roer er rustig door en voeg zo nodig een klein scheutje water toe om de stamppot losser te maken. Hete bliksem is vooral een flexibel gerecht uit de Nederlandse thuiskeuken; deze brongebonden versie houdt aardappel en appel centraal en maakt hoeveelheden en bereidingswijze concreet.