Kazahstan

Kazahstan zauzima 2.724.900 kvadratnih kilometara između istočne Evrope, Sibira, Kine i srednjoazijskih pustinja, što ga čini najvećom državom bez izlaza na svetsko more. Na severu i zapadu graniči se sa Rusijom duž više od 7.600 kilometara, na istoku sa Kinom, a na jugu sa Kirgistanom, Uzbekistanom i Turkmenistanom. Zapadnu ivicu zapljuskuje zatvoreno Kaspijsko more, dok se unutrašnjost proteže od depresija ispod nivoa mora na Mangistauu do vrhova Tjen Šana i Altaja viših od 4.000 metara. Ogromna Kazahstanska stepa prelazi u polupustinje Betpak-Dale, peskove Kizilkuma i Mojinkuma, slana jezera i bezvodne visoravni. Najvažniji vodotokovi su Irtiš, Ural, Ili, Sir Darja i Išim, ali mnogi prelaze državne granice, pa je upravljanje vodama regionalno pitanje. Balhaško jezero, delom slatko a delom slano, i severni ostatak Aralskog mora pokazuju koliko je hidrologija zemlje povezana sa navodnjavanjem i industrijom.

Klima je izrazito kontinentalna, sa velikim razlikama između godišnjih doba i regiona. Zime na severu i u centralnim stepama mogu spustiti temperaturu ispod –30 °C, dok leta na jugu i zapadu prelaze 40 °C. Padavine su oskudne na ravnicama, često između 100 i 300 milimetara godišnje, ali u planinama jugoistoka i istoka rastu iznad 800 milimetara. Sneg i vetar zimi mogu prekinuti drumski saobraćaj na otvorenoj stepi, a prolećno otapanje povremeno izaziva velike poplave, što je posebno pokazala sezona 2024. Dugoročno zagrevanje ubrzava povlačenje glečera u Tjen Šanu, povećava rizik od suše i menja dostupnost vode za Almatinsku oblast i poljoprivredu juga. Na zapadu su suša, prašina i oscilacije nivoa Kaspijskog mora dodatni pritisci. Kazahstan je najavio cilj ugljenične neutralnosti do 2060, ali privreda i proizvodnja električne energije i dalje snažno zavise od uglja, nafte i gasa.

Stepe i polupustinje čine najveći deo prirodnih ekosistema, dok šume pokrivaju približno pet odsto teritorije, pre svega u Altaju, severnim borovim masivima i planinama Tjen Šana. Na pašnjacima se vekovima razvijalo nomadsko stočarstvo, ali su sovjetska kolektivizacija, preoravanje stepe i savremena intenzivna ispaša promenili vegetaciju i zemljište. Severni „pojas pšenice“ oko Kostanaja, Akmole i Severnog Kazahstana pripada najvažnijim žitnim oblastima Evroazije. Zaštićena područja obuhvataju stepe Sariarke, kanjone Čarina, jezera Kolsaj, planinski Katon-Karagai i pustinjski Ustjurt. Saiga antilopa, nekada gotovo istrebljena, snažno se oporavila zahvaljujući zaštiti i nadzoru, iako brojnost stvara nova pitanja o odnosu divljih životinja i poljoprivrede. Nasleđe Semipalatinskog nuklearnog poligona, industrijsko zagađenje, slanjenje zemljišta i katastrofa Aralskog mora ostaju trajni podsetnici na cenu razvoja zasnovanog na velikim infrastrukturnim intervencijama.

Ljudsko prisustvo u stepama seže do paleolita, ali su pokretne zajednice stočara i konjanika oblikovale većinu poznate istorije regiona. Skitsko-sakski svet prvog milenijuma pre nove ere ostavio je bogate kurgane, uključujući nalaze „Zlatnog čoveka“ kod Isika. Kroz južni Kazahstan prolazili su ogranci Puta svile, povezujući gradove Turkestan, Taraz i Otrar sa Persijom, Kinom i Transoksanijom. Turkička carstva od šestog veka učvrstila su jezičku i kulturnu osnovu, a mongolska osvajanja u 13. veku uključila su stepe u uluse potomaka Džingis-kana. Kazahski kanat formiran je u 15. veku, okupljajući plemenske zajednice koje su se kasnije grupisale u tri žuza. Pritisak Džungara, Ruske imperije i susednih kanata postepeno je sužavao autonomiju, a ruska vlast tokom 18. i 19. veka širila je tvrđave, naseljavanje i upravne reforme.

Početkom 20. veka pokret Alaš tražio je političku autonomiju, ali je posle revolucije region uključen u Sovjetski Savez. Prisilna kolektivizacija i konfiskacija stoke početkom 1930-ih izazvale su glad u kojoj je stradalo ili iz zemlje otišlo više od milion ljudi, što je temeljno promenilo demografiju. Staljinističke deportacije dovele su Korejce, Nemce, Čečene i druge zajednice, dok su industrijalizacija, rudnici i kampovi Gulaga privukli ili prisilno premestili dodatno stanovništvo. Kampanja obrade „devičanskih zemljišta“ od 1954. preorala je severne stepe i učinila republiku velikim proizvođačem žita. Bajkonur je postao glavni sovjetski kosmodrom, a Semipalatinsk mesto više stotina nuklearnih proba. Kazahstan je proglasio nezavisnost 16. decembra 1991. Nursultan Nazarbajev vodio je zemlju skoro tri decenije, izgradio centralizovan sistem i premestio prestonicu iz Almatija u Akmolu, kasnije Astanu. Protesti u januaru 2022. ubrzali su političke i ustavne promene, ali je izvršna vlast ostala dominantna.

Privreda počiva na nafti, gasu, uranijumu, bakru, cinku, ferohromu i drugim sirovinama. Polja Tengiz, Kašagan i Karačaganak svrstavaju zemlju među ključne proizvođače energije u kaspijskom regionu, dok je Kazahstan vodeći svetski proizvođač uranijuma. Nafta se uglavnom izvozi cevovodom Kaspijskog konzorcijuma preko Rusije, što stvara logističku i geopolitičku zavisnost; zato vlast ulaže u transkaspijski „Srednji koridor“ prema Azerbejdžanu, Gruziji i Evropi. Žito, brašno i stočarski proizvodi važni su za tržišta Centralne Azije, Avganistana i Kine. Prihodi od resursa finansirali su urbanu izgradnju i fond Samruk-Kazina, ali su regionalne razlike velike: Almaty i Astana imaju razvijenije usluge, dok rudarski gradovi i ruralni jug zavise od nekoliko poslodavaca. Država podstiče preradu metala, petrohemiju, logistiku, digitalne usluge i obnovljivu energiju, ali produktivnost, konkurencija i smanjenje uloge državnih kompanija ostaju dugoročni zadaci.

Popis iz 2021. evidentirao je 19.186.015 stanovnika, a zvanična statistika je do 1. juna 2026. procenila populaciju na 20.575.979. Oko 64 odsto stanovnika živelo je u gradovima, sa najvećom koncentracijom u Almatiju, Astani i Šimkentu, dok severne i centralne oblasti imaju nisku gustinu i pojedine zone demografskog opadanja. Država je podeljena na 17 oblasti i tri grada republičkog značaja; nove oblasti Abaj, Žetisu i Ulitau obnovljene su 2022, čime je administrativna karta prilagođena velikim udaljenostima. Kazasi čine jasnu većinu, Rusi najveću manjinu, a prisutne su i uzbečka, ukrajinska, ujgurska, tatarska, nemačka, korejska i druge zajednice. Prirodni priraštaj je najviši na jugu i zapadu, dok je sever stariji i više izložen iseljavanju. Vlasti podstiču preseljavanje ka severnim oblastima, ali ekonomske prilike i porodične veze i dalje usmeravaju migracije prema velikim gradovima.

Kazahski je državni jezik, dok ruski ima ustavno zagarantovanu službenu upotrebu u državnim organima i široko se koristi u gradovima, poslovanju i međunacionalnoj komunikaciji. Prelazak kazahskog pisma sa ćirilice na prilagođenu latinicu najavljivan je u više faza, ali se sprovodi oprezno zbog obrazovnih i praktičnih posledica. Islam, pretežno sunitski, pripada većini stanovništva, dok Ruska pravoslavna crkva ima važnu ulogu među slovenskim zajednicama. Kulturni identitet povezuje nomadsko nasleđe, sovjetsko urbano iskustvo i savremenu državnu simboliku. Dombra i epska poezija, običaj ajtisa i prolećni praznik Nauriz ostaju žive tradicije, ali se savremena umetnost razvija kroz film, književnost, elektronsku muziku i arhitekturu Astane. Mauzolej Hodže Ahmeda Jasavija u Turkestanu predstavlja vezu sa srednjoazijskim sufizmom, dok Baikonur i industrijski gradovi nose drugačiju, tehnološku memoriju 20. veka.

Kazahstan ima oko 16.000 kilometara železničkih pruga i približno 95.000 kilometara javnih puteva, pa je železnica ključna za prevoz rude, žita, nafte i kontejnera kroz ogromnu unutrašnjost. Mreža je istorijski orijentisana prema Rusiji, ali se veze sa Kinom preko Dostika i Horgosa, kao i luke Aktau i Kurik na Kaspijskom moru, ubrzano razvijaju. Astana i Almaty imaju glavne međunarodne aerodrome, dok regionalni letovi povezuju udaljene oblasti koje su kopnom razdvojene hiljadama kilometara. Kvalitet puteva znatno varira; glavni koridori su modernizovani, ali lokalne veze i zimsko održavanje ostaju slabije tačke. Gradski prevoz oslanja se na autobuse, a Almaty ima metro. Logistička vrednost zemlje porasla je zbog pokušaja da se trgovina između Kine i Evrope preusmeri na rute koje zaobilaze tradicionalne pravce, ali kapacitet luka, carinske procedure i uska grla na granicama i dalje ograničavaju brzinu tranzita.

Kazahstan je član Ujedinjenih nacija, Organizacije ugovora o kolektivnoj bezbednosti, Evroazijske ekonomske unije, Šangajske organizacije za saradnju, Organizacije turkijskih država i Svetske trgovinske organizacije. Njegova diplomatija nastoji da održava odnose sa Rusijom, Kinom, Evropskom unijom, Sjedinjenim Državama i susedima bez vezivanja za samo jedan centar moći. Odricanje od sovjetskog nuklearnog arsenala i zatvaranje Semipalatinska postali su važan deo međunarodnog identiteta, dok izvoz energije i uranijuma daje zemlji stratešku težinu. Najveći izazovi su zavisnost od sirovina, klimatski pritisci na vodu i stepu, nejednak regionalni razvoj i potreba za otvorenijim institucijama. Istovremeno, geografski položaj, mineralna baza, obrazovana urbana populacija i transkontinentalni koridori mogu pretvoriti ogromnu udaljenost iz razvojne prepreke u prednost, ukoliko diversifikacija bude brža od iscrpljivanja resursa i rasta ekoloških troškova.