Madagaskar

Madagascar — officieel de Republiek Madagascar — is het op vier na grootste eiland ter wereld en ligt ongeveer 400 kilometer voor de zuidoostkust van Afrika in de Indische Oceaan. Het land beslaat ongeveer 587.000 vierkante kilometer en de bevolking werd in 2024 geschat op 30,6 miljoen. Antananarivo, de hoofdstad, strekt zich uit over een cluster van heuvels in het centrale hoogland, omgeven door rijstvelden die de eilandbewoners al eeuwenlang van voedsel voorzien. Wat Madagascar werkelijk uniek maakt, is de tijd. Ongeveer 180 miljoen jaar geleden scheidde het land zich af van Afrika. Ongeveer 90 miljoen jaar later scheidde het zich af van het Indische subcontinent. Deze lange periode van geologische isolatie bracht planten en dieren voort die zich in bijna volledige afzondering ontwikkelden, waardoor meer dan negentig procent van de flora en fauna van Madagascar nergens anders ter wereld voorkomt. Wetenschappers beschouwen het als een hotspot voor biodiversiteit en als een van de zeventien megadiverse landen ter wereld.

Het landschap verandert snel naarmate je verder over het eiland reist. Een steile helling loopt langs een groot deel van de oostkust en vangt vocht op uit de Indische Oceaan, waardoor dichte regenwouden in het laagland kunnen groeien. Ga je landinwaarts, dan bereik je het centrale plateau, gelegen tussen 750 en 1500 meter boven zeeniveau, waar terrasvormige rijstvelden de glooiende graslanden doorkruisen – dit is het hart van het gebied van de Merina, de grootste etnische groep van Madagaskar. Ga je verder naar het westen, dan wordt het landschap steeds droger: loofbossen maken plaats voor de vreemde, stekelige struikgewassen van het zuidwesten, waar baobabs en de cactusachtige Didiereaceae de boventoon voeren. Langs de westkust, die uitkijkt op het Kanaal van Mozambique, liggen mangrovebossen. Het eiland kent in totaal zeven verschillende landhabitats en bijna 15.000 plantensoorten, waarvan de meeste endemisch zijn. Een van die planten, de roze maagdenpalm, gaf de wereld vinblastine en vincristine – twee chemotherapiemedicijnen die nog steeds worden gebruikt bij de behandeling van kanker.

De eerste mensen arriveerden verrassend laat op Madagaskar. Austronesische zeelieden uit het huidige Indonesië staken ergens halverwege het eerste millennium na Christus de Indische Oceaan over in kano's met zijsteunen. Bantoe-sprekende migranten volgden rond de negende eeuw en staken het Kanaal van Mozambique over. Samen vormden deze groepen en hun nakomelingen de meer dan achttien etnische gemeenschappen die de Malagassische taal delen – een taal met Maleis-Polynesische wortels, die nog steeds sporen draagt ​​van Bantoe-, Arabische en Franse invloeden. De politieke macht wisselde eeuwenlang tussen regionale koninkrijken, totdat Merina-heersers begin 19e eeuw een groot deel van het eiland verenigden onder het Koninkrijk Madagaskar. Frankrijk annexeerde het land in 1897, schafte de monarchie af en behield de koloniale controle tot de onafhankelijkheid in 1960. Sindsdien heeft Madagaskar vier republieken gekend, een door het leger gesteunde overgangsregering na een staatsgreep in 2009 en een terugkeer naar een gekozen regering in 2014.

Madagaskar is tegenwoordig lid van de Verenigde Naties, de Afrikaanse Unie, de Ontwikkelingsgemeenschap van Zuidelijk Afrika en de Internationale Organisatie voor de Francofonie. Zowel Malagasy als Frans zijn officiële talen. Het christendom is de meest voorkomende religie – ruwweg verdeeld tussen katholieken en protestanten – hoewel traditionele gebruiken, zoals voorouderverering, nog steeds diep verweven zijn in het dagelijks leven. De economie is sterk afhankelijk van de landbouw, een groeiende ecotoerismesector en kleinschalige industrie, maar de ontwikkeling heeft geen gelijke tred gehouden met de behoeften. Het Wereldvoedselprogramma meldt dat meer dan tachtig procent van de bevolking leeft van minder dan 2,15 dollar per dag. Voedselonzekerheid is een aanhoudende crisis: gegevens van het IPC van eind 2024 toonden aan dat ongeveer 1,63 miljoen mensen te maken hadden met acute voedselonzekerheid op crisisniveau of erger, en dat aantal zou naar verwachting begin 2025 oplopen tot meer dan 1,9 miljoen. Chronische ondervoeding treft bijna veertig procent van de kinderen.

Het blijft een hele uitdaging om je op het eiland te verplaatsen. Verharde snelwegen verbinden Antananarivo met havensteden zoals Toamasina en Mahajanga, maar veel landweggetjes zijn onverhard en spoelen volledig weg tijdens het regenseizoen van november tot april. De hoofdstad is per spoor verbonden met een handvol kustplaatsen en kleine regionale vliegvelden vullen de gaten op wanneer overstromingen het wegvervoer afsnijden. Een door Europa gefinancierde tolweg tussen Antananarivo en Toamasina is in aanbouw en zou de handelsstromen na voltooiing kunnen veranderen. Desondanks blijven betrouwbare elektriciteit en schoon water voor grote delen van het platteland onbereikbaar.

Wat de Malagassische cultuur, verspreid over de vele etnische groepen, bijeenhoudt, is een gedeelde set waarden en tradities. Fihavanana – een concept van wederzijdse solidariteit en verwantschap – vormt de basis van sociale relaties. De valiha, een bamboe citer, vindt zijn oorsprong rechtstreeks in Zuidoost-Aziatische instrumenten die door de eerste kolonisten van het eiland werden meegebracht. De lamba, een geweven doek die over de schouders wordt gedrapeerd, dient zowel als alledaags kledingstuk als ceremonieel symbool. Rijst vormt de basis van bijna elke maaltijd, gecombineerd met laoka-bijgerechten zoals zeboe-rundvlees, bladgroenten of zeevruchten gekruid met gember, knoflook of kokos. Straatverkopers verkopen samosa's, gefrituurde bananen en versgeperst suikerrietsap. Three Horses Beer, gebrouwen op het eiland, is uitgegroeid tot een nationaal symbool.

Regelmatig worden Madagaskar getroffen door cyclonen, en de schade neemt in de loop der tijd toe. Cycloon Gafilo in 2004 blijft een van de dodelijkste cyclonen die het eiland ooit heeft gekend. Begin 2022 troffen cycloon Batsirai en tropische storm Ana het eiland binnen enkele weken na elkaar, waardoor honderdduizenden mensen ontheemd raakten. In maart 2025 trok cycloon Honde langs de zuidwestkust, waarbij drie mensen omkwamen en ongeveer 22.000 mensen ontheemd raakten. Deze stormen treffen een eiland dat al te lijden heeft onder ontbossing – Madagaskar heeft ongeveer negentig procent van zijn oorspronkelijke bosgebied verloren – en een klimaat dat jaar na jaar onvoorspelbaarder wordt.

Madagaskar is een plek die in gelijke mate gevormd is door een lange geschiedenis en plotselinge verstoringen. Door de isolatie zijn er ecosystemen ontstaan ​​die nergens anders te vinden zijn. De bevolking, afstammelingen van zeelieden die een oceaan overstaken, heeft een gedeelde identiteit opgebouwd, verspreid over achttien etnische groepen en twee continenten. De uitdagingen – armoede, honger, milieuverlies – zijn ernstig en aanhoudend. Maar het eiland blijft zich aanpassen, zoals het altijd al heeft gedaan, op het kruispunt van de Indische Oceaan en het Kanaal van Mozambique.

Antananarivo

Antananarivo

door Reis S Helper