Madagaskar

Madagaskar beslaat 587.041 vierkante kilometer en ligt in de Indische Oceaan, ongeveer 400 kilometer ten oosten van Mozambique. Het hoofdeiland is het op drie na grootste eiland ter wereld en wordt aangevuld door kleinere eilanden, waaronder Nosy Be en Île Sainte-Marie. Een smalle, vochtige oostkust stijgt abrupt naar een centraal hoogland dat op veel plaatsen 800 tot 1.500 meter boven zee ligt. Daar bevinden zich Antananarivo, rijstterrassen en oude vulkanische landschappen. Naar het westen daalt het reliëf geleidelijk af over zandsteenplateaus, kalksteenmassieven en brede rivierbekkens. Het zuiden bestaat uit drogere plateaus en doornstruwelen, terwijl de hoogste top, Maromokotro, 2.876 meter bereikt in het Tsaratananamassief. Rivieren als de Betsiboka, Mangoky en Onilahy verbinden het binnenland met mangrovekusten, delta’s en de Straat van Mozambique.

De klimaatverschillen zijn scherper dan de tropische ligging alleen doet vermoeden. De oostelijke loefzijde ontvangt vochtige passaatwinden en op sommige hellingen meer dan 3.000 millimeter regen per jaar, terwijl het zuidwesten plaatselijk minder dan 400 millimeter krijgt. De warme regentijd loopt doorgaans van november tot april; de koelere droge periode van mei tot oktober is in het hoogland merkbaar frisser, met koude nachten rond Antsirabe en Antananarivo. Tropische cyclonen treffen vooral de oost- en noordoostkust en veroorzaken overstromingen, aardverschuivingen en schade aan wegen en landbouw. In het zuiden keren langdurige droogtes terug, terwijl in stedelijke gebieden tegelijk watertekorten en plotselinge overstromingen voorkomen. Stijgende temperaturen, onregelmatiger neerslag en kusterosie vergroten bestaande kwetsbaarheid, vooral waar woningen, akkers en verkeersverbindingen weinig bescherming hebben.

De langdurige afzondering van het eiland heeft een uitzonderlijk hoog aandeel endemische planten en dieren voortgebracht. Lemuren, tenreks, kameleons en duizenden plantensoorten komen nergens anders voor, maar hun leefgebieden zijn sterk versnipperd. Vochtige regenwouden blijven vooral langs de oostelijke hellingen bestaan; in het westen domineren droge loofbossen en baobablandschappen, en in het zuiden een uniek doornbos. Beschermde gebieden zoals Masoala, Ranomafana, Isalo, Tsingy de Bemaraha en Andasibe-Mantadia bewaren belangrijke ecosystemen, al verschilt de handhaving sterk. Bosverlies wordt vooral veroorzaakt door uitbreiding van akkers, houtskoolproductie, selectieve houtkap en branden. Het merendeel van de plattelandsbevolking is voor voedsel en inkomen rechtstreeks van land, bos en water afhankelijk. Daardoor is natuurbeheer niet alleen een biodiversiteitsvraagstuk, maar ook een kwestie van landbouwproductiviteit, energievoorziening en lokale bestaanszekerheid.

De eerste blijvende bewoners arriveerden waarschijnlijk in het eerste millennium na Christus vanuit Zuidoost-Azië, waarna migranten van de Afrikaanse kust, Arabische handelaars en andere groepen zich met hen vermengden. Die oorsprong is nog zichtbaar in de Austronesische structuur van het Malagassisch, de rijstbouw in hooglandterrassen en maritieme woorden die verwant zijn aan talen uit Indonesië. Langs de west- en noordkust ontstonden handelsnetwerken met Oost-Afrika en de islamitische wereld, terwijl in het binnenland verschillende koninkrijken groeiden. Vanaf de zeventiende eeuw breidden vooral de Merina-vorsten hun gezag vanuit het centrale hoogland uit. Koning Andrianampoinimerina en zijn opvolgers bouwden een gecentraliseerde staat, stimuleerden rijstproductie en handel en onderwierpen grote delen van het eiland, al bleven Sakalava-, Betsimisaraka- en andere politieke gemeenschappen invloedrijk.

Europese contacten namen toe via zeerovers, missionarissen en handelaren. Groot-Brittannië steunde Merina-hervormingen, maar Frankrijk breidde in de negentiende eeuw zijn aanspraken uit en veroverde het koninkrijk in 1895. In 1896 werd Madagaskar een Franse kolonie; dwangarbeid, belastingheffing, plantageproductie en nieuwe infrastructuur veranderden de economie, terwijl verzet herhaaldelijk werd onderdrukt. De opstand van 1947 en de harde Franse repressie werden beslissende herinneringspunten in de onafhankelijkheidsbeweging. De republiek werd in 1960 onafhankelijk. Na een aanvankelijk pro-Franse koers volgden vanaf 1975 socialistische nationalisaties onder Didier Ratsiraka, economische achteruitgang en latere liberalisering. Politieke crises in 1991, 2002 en 2009 verzwakten instellingen en investeringen. In oktober 2025 leidde een door protesten versnelde militaire machtswisseling opnieuw tot een overgangsbestuur en internationale druk voor herstel van constitutioneel bestuur.

De economie rust op landbouw, lichte industrie, mijnbouw en diensten, maar een groot informeel circuit bepaalt het dagelijkse bestaan. Rijst is het basisgewas; vanille, kruidnagel, lychees, koffie en garnalen leveren exportinkomsten. Textielfabrieken rond Antananarivo en Antsirabe produceren voor buitenlandse markten, terwijl nikkel en kobalt uit Ambatovy, ilmeniet bij Fort-Dauphin en grafiet nieuwe grondstoffenstromen hebben gecreëerd. Toerisme en digitale diensten groeien wanneer politieke stabiliteit, luchtverbindingen en elektriciteit dat toelaten. De Wereldbank schatte de groei in 2025 op ongeveer 3 procent, te weinig om de snelle bevolkingsgroei ruim te overtreffen. Extreme armoede bleef rond twee derde van de bevolking liggen. Stroomuitval, zwakke kredietverlening, hoge vervoerskosten en een smalle belastingbasis beperken ondernemerschap, terwijl de opbrengsten van exportsectoren maar gedeeltelijk doorwerken in landelijke huishoudens.

Madagaskar is een eenheidsstaat met 23 regio’s, die verder zijn verdeeld in districten, gemeenten en duizenden fokontany als lokale basiseenheden. De volkstelling van mei en juni 2018 registreerde 25.674.196 inwoners; voor 2024 plaatsten internationale ramingen de bevolking rond 31,9 miljoen. De meeste mensen wonen in het centrale hoogland, langs de oostelijke landbouwzones en rond stedelijke corridors, terwijl westelijke en zuidelijke gebieden veel dunner bevolkt zijn. Antananarivo domineert bestuur, hoger onderwijs, handel en industrie, maar groeit sneller dan water-, woning- en vervoersvoorzieningen kunnen volgen. Toamasina is de voornaamste havenstad, Antsirabe een industrieel centrum en Mahajanga een regionale poort aan de westkust. De bevolking is jong en nog overwegend landelijk, hoewel migratie naar steden en secundaire centra de druk op arbeidsmarkten en informele woonwijken verhoogt.

Malagassisch en Frans zijn de officiële talen. Malagassisch vormt ondanks regionale dialecten een sterke nationale verbinding; Frans blijft belangrijk in bestuur, recht, hoger onderwijs en internationale handel. Culturele praktijken combineren Austronesische en Afrikaanse erfenissen met islamitische, katholieke en protestantse invloeden. Voorouderverering en het begrip razana spelen in veel gemeenschappen een centrale rol, terwijl de famadihana, het periodiek herbegraven van voorouders in delen van het hoogland, familierelaties en landrechten zichtbaar maakt. Muziekstijlen als salegy uit het noorden en valiha-muziek op de bamboeciter zijn geen geïsoleerde folklore, maar levende vormen die zich met radio, pop en diaspora-uitwisseling blijven ontwikkelen. Architectuur varieert van hoge bakstenen hooglandhuizen tot houten kustwoningen en koninklijke complexen. Sociale identiteit wordt doorgaans eerder via streek, familie en taalvariant ervaren dan via vaste raciale categorieën.

De infrastructuur volgt de geografie en blijft sterk ongelijk verdeeld. Het wegennet verbindt de belangrijkste steden, maar slechts een beperkt deel is verhard en veel nationale routes worden in het regenseizoen traag of onbetrouwbaar. Afstanden die op de kaart bescheiden lijken, kunnen door brugschade, erosie en bergachtig terrein een volledige dag kosten. Twee grotendeels gescheiden metersporige spoorstelsels bedienen delen van het hoogland en de oostkust, maar hun capaciteit en regelmaat zijn beperkt. De haven van Toamasina verwerkt het grootste deel van de buitenlandse handel; Mahajanga, Toliara en Ehoala hebben regionale of gespecialiseerde functies. Ivato bij Antananarivo is de voornaamste internationale luchthaven, aangevuld door binnenlandse velden die voor afgelegen regio’s belangrijk zijn. Mobiele telefonie breidde sneller uit dan vaste nutsvoorzieningen, maar elektriciteit, veilig drinkwater en internet blijven buiten grote steden onregelmatig beschikbaar.

Madagaskar is lid van de Verenigde Naties, de Afrikaanse Unie, de Southern African Development Community, COMESA en de Indian Ocean Commission. De ligging aan zeeroutes tussen zuidelijk Afrika, Azië en de Golf geeft het eiland strategisch gewicht, terwijl zijn natuurkapitaal wereldwijd belang heeft. Die positie levert echter pas brede voordelen op wanneer politieke instellingen voorspelbaar worden, landbouwproductiviteit stijgt en energie- en vervoersnetwerken betrouwbaarder functioneren. De overgang na 2025, de bescherming van bossen, de aanpassing aan cyclonen en droogte en het scheppen van werk voor een snel groeiende jonge bevolking vormen samen één ontwikkelingsvraagstuk. Het land beschikt over exportgewassen, mineralen, mariene hulpbronnen en een onderscheidende culturele samenhang, maar de toekomstige betekenis ervan zal afhangen van de mate waarin die activa worden omgezet in publieke diensten en regionale kansen in plaats van korte, geconcentreerde inkomstenstromen.