Brno

Brno leży na styku rzek Svitava i Svratka, miasto, którego wielowarstwowa przeszłość i dynamiczna teraźniejszość rozwijają się w równym stopniu na ulicach, placach i terenach zielonych. Z około 403 000 mieszkańców — drugim po Pradze w Republice Czeskiej — i populacją metropolitalną zbliżającą się do trzech czwartych miliona, zachowuje skalę i wyrafinowanie dużego europejskiego centrum, jednocześnie zachowując intymność zrodzoną z ludzkiej skali i temperamentu. Przez prawie tysiąc lat Brno było sercem Moraw, najpierw jako siedziba królewska, następnie jako twierdza, a na końcu jako kolebka przemysłu, edukacji i kultury. Obecnie funkcjonuje jako epicentrum czeskiej jurysprudencji, siedziba czterech sądów najwyższych i konstelacji instytucji państwowych, nawet gdy nadal rośnie w reputacji jako centrum wyższej edukacji, innowacji i sztuki.

Z punktu widzenia wzgórza Petrov, zwieńczonego bliźniaczymi wieżami katedry świętych Piotra i Pawła, kontury Brna wyłaniają się w uporządkowanych warstwach: średniowieczne centrum wokół placu Wolności, funkcjonalistyczna przejrzystość modernistycznych willi poza nim, ciąg lasów wznoszący się na wzgórze Kopeček na wysokości prawie 500 metrów nad poziomem morza. Poniżej Svratka i Svitava rysują podwójny łuk przez parki, zbiorniki wodne i aleje platanów, wycinając wstęgę zieleni, która nadaje miastu atmosferę relaksującego odpoczynku. Mniejsze strumienie — Veverka, Ponávka i Říčka — przecinają dzielnice, a ich brzegi przekształcono w ciche promenady. Trzydzieści osiem kilometrów wydzielonych ścieżek rowerowych i rolkarskich, wśród nich trasa rozciągająca się na około 130 km do Wiednia, świadczy o kulturze aktywnej mobilności, a także o historycznej roli Brna na skrzyżowaniu dróg łączących północną i południową Europę.

Fundamenty Brna datowane są na około 1000 r. n.e., kiedy to na wzgórzach rozkwitały osady słowiańskie, a na obecnym płaskowyżu Petrov znajdowała się kaplica z XI w. Status miejski miasto uzyskało w 1243 r., a w XIV w. zostało ugruntowane jako stolica Moraw. Jego średniowieczne umocnienia przetrwały najbardziej w Zamku Špilberk, królewskiej twierdzy wzniesionej w XIII w., a później przekształconej w jedno z najbardziej przerażających więzień imperium Habsburgów. Obecnie Špilberk jest muzeum miejskim, a jego kazamaty i mury obronne są otoczone parkiem sklasyfikowanym jako narodowy zabytek kultury. Poniżej zamku Stary Ratusz — jego krzywa iglica zrodzona z złośliwości kamieniarza i wejście flankowane wypchanym krokodylem, którego kiedyś pomylono ze smokiem — pozostaje siedzibą miejskiej legendy.

Obok tych średniowiecznych twierdz stoją arcydzieła funkcjonalizmu XX wieku. Villa Tugendhat, zaprojektowana przez Ludwiga Mies van der Rohe i ukończona w 1930 r., jest przykładem etosu czystych linii, otwartych płaszczyzn i materiałów przemysłowych, tak głębokiego, że dyplomatyczne spotkanie rodziny Tugendhatów w jej salach zadecydowało o pokojowym rozwiązaniu Czechosłowacji w 1992 r. Niedaleko, Villa Stiassni Arnošta Wiesnera oraz Avion Hotel i Pałac Morava również potwierdzają międzynarodowe znaczenie Brna w okresie międzywojennym. Wpisanie Villa Tugendhat na listę UNESCO w 2001 r. oznaczało przybycie Brna na światową scenę architektoniczną; jej wnętrze, odrestaurowane po dziesięcioleciach zaniedbań, obecnie gości wycieczki z przewodnikiem, które należy rezerwować z dużym wyprzedzeniem.

Tożsamość Brna jako „Miasta Muzyki” w ramach Sieci Miast Kreatywnych UNESCO opiera się na dziedzictwie tak różnorodnym, jak bogatym. Narodowy Teatr w Brnie obejmuje trzy budynki — Teatr Rose-Acoustic Mahen, który w 1911 r. jako pierwszy w Europie wykorzystywał żarówki Edisona; Teatr Janáčka, nazwany na cześć kompozytora, którego opery często miały premiery w Brnie; oraz historyczny Teatr Reduta, najstarszą celowo zbudowaną budowlę teatralną w Europie Środkowej. Obok znajduje się brązowy posąg młodego Mozarta upamiętniający jego występ w 1767 r. tutaj, u boku jego siostry Nannerl, oraz Boże Narodzenie spędzone z morawskim dworem.

Teatr Miejski w Brnie, założony w 1945 r., uzupełnia spektrum teatralne. Jego repertuar produkcji muzycznych i dramatycznych wyprzedaje się sezon po sezonie, a coroczne tournée po Europie przyciągają publiczność do nazwy miasta. Małe firmy — w tym Divadlo Husa na provázku, HaDivadlo, Radost Puppet Theatre i Polárka — dodatkowo urozmaicają scenę, każda kultywując eksperymentalny język, lokalne narracje lub widownię rodzinną.

Muzea par excellence przyczyniają się w równym stopniu do atrakcyjności Brna. Morawskie Muzeum, założone w 1817 r., jest drugim co do wielkości w Republice Czeskiej, z sześcioma milionami eksponatów, od narzędzi paleolitycznych po renesansowe wyroby ze srebra. Jego oddział, Pawilon Anthropos, eksploruje najwcześniejsze migracje ludzkości poprzez filmy, artefakty i interaktywne eksponaty. Niedaleko znajduje się Morawska Galeria, która gromadzi trzy oddzielne miejsca sztuki i sztuk stosowanych, prezentując wszystko, od gotyckiego malarstwa panelowego po powojenną abstrakcję. Muzeum Techniczne, największe na Morawach, śledzi łuk innowacji za pomocą odrestaurowanych lokomotyw, telegrafów i wczesnych samolotów. W 2016 r. w Brneńskim Domu Sztuki otwarto Vašulka Kitchen Brno, mieszczącą archiwum pionierów sztuki wideo Woody'ego i Steiny Vasulki oraz prezentującą instalacje nowych mediów w dialogu z kreatywnym kodeksem miasta.

Każdego czerwca Ignis Brunensis dominuje nad nocnym niebem nad Brneńskim Zalewem, międzynarodowym konkursem fajerwerków, którego pokazy pirotechniczne przyciągają około stu tysięcy widzów każdego wieczoru. Jest to jeden z elementów kalendarza festiwalowego tak wypełnionego, że odwiedzający może znaleźć w kolejnych tygodniach festiwal filmowy Cinema Mundi (sześćdziesiąt zgłoszeń walczy o nominację do Oscara), Theatre World Brno (sto zespołów z dwudziestu krajów), Międzynarodowy Festiwal Muzyczny i Międzynarodowy Festiwal Muzyczny Spilberk (koncerty na dziedzińcach zamkowych), Letni Festiwal Szekspirowski (występy pod gołym niebem) i Slavnosti vína, święto zbiorów morawskich winnic pod koniec września.

Pod tymi międzynarodowymi wydarzeniami kryją się tradycje zakorzenione w życiu wiejskim. Festiwale folklorystyczne w Židenicach, Líšeň i Ivanovicach sprowadzają do dzielnic miasta tancerzy w kostiumach, orkiestry ludowe i winiarzy, a ich ceremonie wiążą współczesnych obywateli z wiejskimi rytmami. A lokalny dialekt Hantec — z własnym słownictwem plotek z tawerny i studenckich żartów — przetrwał jako żywy język potoczny wśród 60 000 studentów uniwersytetu w Brnie, których obecność napełnia miasto nieustanną odnową.

13 instytutów szkolnictwa wyższego w Brnie obejmuje 33 wydziały i kształci około 62 000 studentów. Ta koncentracja talentów napędza gospodarkę badawczą, w której instytucje czwartorzędowe, takie jak AdMaS (Advanced Materials, Structures and Technologies) i CETOCOEN (Center for Research on Toxic Substances in the Environment) rozkwitają obok uniwersyteckich spin-offów. South Moravian Innovation Centre i VUT Technology Incubator prowadzą start-upy od koncepcji do rynku, podczas gdy globalne firmy technologiczne — Gen Digital (dawniej AVG Technologies), Kyndryl, AT&T, Honeywell, Siemens, Red Hat i Zebra Technologies — założyły tutaj swoje regionalne siedziby. Rozwój oprogramowania w Brnie, zapoczątkowany prywatyzacją w latach 90., obecnie plasuje się wśród najbardziej dynamicznych klastrów w Europie.

Lekki przemysł, logistyka i usługi w dużej mierze zastąpiły ciężką inżynierię ery komunistycznej, chociaż Siemens i Honeywell nadal utrzymują centra projektowe. Transformacja z fabryk przeszłości w laboratoria przyszłości powiodła się w niemałym stopniu dzięki naciskowi miasta na dialog interdyscyplinarny i jego gotowości do organizowania konferencji w Brne Exhibition Centre. Od momentu otwarcia w 1928 r. kompleks organizował targi i kongresy, w których co roku uczestniczyło ponad milion gości. Tymczasem Masaryk Circuit, otwarty po raz pierwszy w 1930 r., podtrzymuje tradycję wyścigów samochodowych dzięki wydarzeniom Grand Prix i wyścigom wytrzymałościowym, które przyciągają fanów sportów motocyklowych i samochodowych na obrzeża miasta.

Transport publiczny w Brnie łączy 12 linii tramwajowych — lokalnie znanych jako šaliny — 14 linii trolejbusowych (największa sieć w kraju) oraz prawie 40 dziennych i 11 nocnych linii autobusowych. Usługi regionalne integrują się płynnie za pośrednictwem IDS JMK, łącząc wsie i miasta w południowych Morawach. Prom pasażerski przepływa przez jezioro zaporowe każdego lata, a turystyczny minibus oferuje panoramiczne pętle historycznego centrum. Koleje przybyły w 1839 r. na linii Brno–Wiedeń, pierwszej w dzisiejszej Republice Czeskiej. Obecnie dziewięć stacji obsługuje 500 pociągów dziennie; dworzec główny, z którego korzysta 50 000 pasażerów każdego dnia, oczekuje na wymianę, ponieważ przepustowość nadwyręża rosnący popyt.

Połączenia drogowe obejmują autostradę D1 do Pragi i Ostrawy, D2 do Bratysławy i pobliską D52 w kierunku Wiednia. Przyszła D43 i obwodnice miejskie, przerywane tunelami w Pisarky, Husovice, Hlinky i Královo pole, mają na celu złagodzenie korków, chociaż budowa i konsultacje społeczne są prowadzone celowo. Brno obsługują dwa lotniska: międzynarodowe lotnisko Brno‑Tuřany, którego liczba pasażerów rosła do 2011 r., zanim spadła podczas pandemii, oraz lotnisko Medlánky, węzeł dla szybowców, balonów na ogrzane powietrze i modeli samolotów.

Brno leży na przejściu między Wyżyną Czesko-Morawską a Niziną Południowomorawską. Zalesione wzgórza otaczają miasto z trzech stron, zajmując około 6 379 ha — 28 procent terytorium gminy. Ogrody Lužánky i Denis, najstarsze i pierwsze miejskie parki w kraju, oferują trawniki i kolumnady przylegające do centrum miasta. Dalej, wapienne jaskinie i leje krasowe Morawskiego Krasu obiecują jednodniowe wycieczki geologicznych cudów.

Klimatycznie Brno należy do kategorii oceanicznej lub wilgotnej kontynentalnej, w zależności od zastosowanej izotermy. Zimy spadają do około −3 °C, podczas gdy latem temperatury zwykle przekraczają 30 °C, a ten wzorzec nasilił się w ciągu ostatnich dwóch dekad. Roczne opady wynoszą około 505 mm, rozłożone na 150 dni, a łączna liczba godzin słonecznych wynosi około 1 771. Jakość powietrza pozostaje jedną z najlepszych w czeskich miastach, utrzymywaną przez naturalną wentylację i brak silnych burz.

Pośród formalnych instytucji i wielkich festiwali Brno ceni swoje mity równie mocno, jak swoje statuty. Legenda brneńskiego smoka, w rzeczywistości krokodyla wypełnionego wapnem i wysłanego przez sprytnego obywatela, przetrwała w wypchanym stworzeniu w Starym Ratuszu i w nomenklaturze drużyny baseballowej Draci Brno, klubu rugby RC Dragon i stacji radiowej Radio Krokodýl. Drugi symbol heraldyczny — koło wozu stoczone z odległego lasu w ciągu jednego dnia, rzekomo z diaboliczną pomocą — obraca się w brązie na tej samej fasadzie. Każdego południa w katedrze Petrov dzwon dzwoni godzinę wcześniej, upamiętniając oblężenie szwedzkie w 1645 r., kiedy sztuczka dzwonnika zapewniła miastu wolność. W tym momencie zegar astronomiczny w pobliżu Placu Wolności uwalnia swoją szklaną kulę, dosłowną i symboliczną pamiątkę odmowy Brna, by ugiąć się przed konwencją.

W każdej uliczce i na każdym dziedzińcu czuć wzajemne oddziaływanie przeszłości i teraźniejszości, miasto, które oparło się homogenizacji, pielęgnując własne idiomy: slang Hantec rozkwita obok akademickiej prozy, funkcjonalistyczne wille zachowujące swoje oryginalne wyposażenie obok kawiarni pełnych studentów. Brno nie przytłacza ostentacją; raczej nagradza cierpliwego obserwatora chwilami łaski — cieniami padającymi na gotycki łuk, światłocieniem witraży w kościele św. Jakuba lub niespodziewanym wyciszeniem ławki nad rzeką. To właśnie ta równowaga między szorstkością i elegancją, prawniczą powagą i artystyczną bujnością, czyni z Brna niezbędny rozdział w każdym opisie Europy Środkowej. Tutaj historia pozostaje w ruchu, a każdy kamień świadczy o życiu w ruchu, zawsze zapraszając do odkrycia poprzez uważną uwagę, a nie poprzez ekstrawaganckie obietnice.