Mroczna turystyka to termin oznaczający podróże do miejsc historycznie kojarzonych ze śmiercią, cierpieniem lub katastrofą. Każdego roku miliony turystów odbywają pielgrzymki o charakterze uroczystym – od miejsc pamięci Holokaustu i pól bitewnych po strefy katastrof i opuszczone miasta. Rosnące zainteresowanie napędzane jest wieloma motywami (ciekawość, edukacja, upamiętnienie), ale rodzi również trudne pytania dotyczące szacunku, pamięci i etyki. Niniejszy przewodnik oferuje kompleksowy, praktyczny przegląd mrocznej turystyki: jej historii i definicji, psychologii stojącej za nią oraz tego, jak odpowiedzialnie planować i przeprowadzać takie wizyty. Opierając się na badaniach naukowych i komentarzach ekspertów, a także rzeczywistych przykładach (Auschwitz, Czarnobyl, Ground Zero, Jonestown i inne), przedstawiamy praktyczne listy kontrolne i porady. Celem jest dostarczenie podróżnym i edukatorom pogłębionego kontekstu, wskazówek dotyczących bezpieczeństwa i wskazówek etycznych – zapewniając, że odwiedzanie tych uroczystych miejsc odbywa się ze świadomością, troską i głębokim szacunkiem.
Termin „mroczna turystyka” został ukuty w 1996 roku przez Malcolma Foleya i Johna Lennona. W szerszym ujęciu odnosi się on do podróży do miejsc związanych ze śmiercią i tragedią. Synonimy to tanatoturystyka, czarna turystyka lub turystyka żałoby. Miejsca te mogą być różnorodne: starożytne pola bitew i miejsca egzekucji, obozy koncentracyjne i miejsca pamięci, obszary katastrof i wraki statków. Łączy je nie szok ani poszukiwanie dreszczyku emocji, ale historia. Turyści przyjeżdżają, aby dowiedzieć się o wydarzeniach takich jak ludobójstwa, wypadki, wojny czy epidemie – „ciemniejszych” rozdziałach ludzkiego życia. Jak zauważa dziennikarz National Geographic, nie ma nic złego w odwiedzeniu miejsc takich jak Czarnobyl czy Auschwitz; liczy się powód, dla którego się tam jedzie.
Literatura naukowa kładzie nacisk na kontekst historyczny. Główną zaletą mrocznych miejsc jest ich wartość edukacyjna i upamiętniająca, a nie tylko sama śmierć. Naukowcy podkreślają, że organizatorzy i odwiedzający wspólnie decydują, czy wizyta ma charakter edukacyjny, czy wyzyskujący. Dobre programy mrocznej turystyki koncentrują się na prawdzie i pamięci, podczas gdy źle prowadzone mogą „wydobywać makabrę” wyłącznie dla zysku. Nawet pisarz podróżniczy Chris Hedges ostrzegał, że dezynfekcja miejsc zbrodni (disneyizacja) może być wyrazem braku szacunku dla ofiar, ponieważ ukrywa pełnię grozy.
Historia mrocznej turystyki jest długa. Nawet Rzymianie gromadzili się na walkach gladiatorów, a wczesnonowożytne tłumy oglądały egzekucje. John Lennon zauważa, że w 1815 roku bitwę pod Waterloo oglądano z bezpiecznej odległości, a publiczne egzekucje na powieszeniu w XVI-wiecznym Londynie przyciągały widzów. W czasach nowożytnych miejsca takie jak Gettysburg czy Pompeje przyciągały turystów wkrótce po tragedii. Dziennikarze podróżniczy udokumentowali te podróże („wakacje w piekle”), a naukowcy zaczęli je badać dopiero niedawno. Termin ten wprowadzono w artykule Lennona i Foleya z 1996 roku; mniej więcej w tym samym czasie A.V. Seaton ukuł termin tanatoturystyka.
Żargon może być mylący. Tanatourism dosłownie oznacza turystykę śmierci (od greckiego słowa thanatos). Jest często używane zamiennie z turystyką grobowcową, ale czasami koncentruje się na miejscach, w których znajdują się ludzkie szczątki lub groby (turystyka grobowa, wizyty na cmentarzach). Turystyka katastroficzna jest czasami opisywana jako podzbiór: podróże do miejsc katastrof naturalnych lub przemysłowych (trzęsienia ziemi, tsunami, awarie jądrowe), często wkrótce po zdarzeniu. Z kolei turystyka wojenna może odnosić się konkretnie do odwiedzania pól bitew, pomników wojennych, a nawet aktywnych stref konfliktu w celach „przygodowych”. W praktyce te kategorie się pokrywają. Na przykład wizyta w Strefie Wykluczenia wokół Czarnobyla to tzw. turystyka grobowcowa.
To, co je różni, to kontekst i intencja. Niektórzy podróżni udają się do obszarów dotkniętych niedawno katastrofami (po huraganach lub trzęsieniach ziemi), aby nieść pomoc lub odbudowę, co może być pozytywne, podczas gdy inni mogą przyjechać wyłącznie z czystej ciekawości. Krytycy społeczni debatują, czy jakakolwiek turystyka do miejsc, w których tragedie są jeszcze świeże, jest właściwa. Odpowiedzialni przewodnicy radzą sprawdzić lokalną wrażliwość i poczekać, aż działania pomocowe się ustabilizują, zanim wyruszą. Ogólnie jednak „mroczna turystyka” w powszechnym użyciu obejmuje każde miejsce, w którym tragedia jest częścią atrakcji, niezależnie od tego, czy jest to starożytna masakra, czy pomnik upamiętniający tsunami.
Co skłania człowieka do stania na polu bitwy, miejscu pamięci lub opuszczonym miejscu katastrofy? Psychologowie i badacze turystyki identyfikują wiele nakładających się na siebie motywów: mieszankę ciekawości, wiedzy, empatii, refleksji, a nawet dreszczyku emocji. Dla wielu ciemne miejsca oferują bezpośrednie spotkanie z historią. Widzenie rzeczywistego miejsca, w którym miało miejsce wydarzenie, może sprawić, że przeszłość stanie się realna. J. John Lennon zauważa, że odwiedzając te miejsca, „widzimy nie obcych, ale często widzimy siebie i być może to, co moglibyśmy zrobić w takich okolicznościach”. Psycholog podróży przeprowadzająca masowe odczytywanie imion w Auschwitz, cytowana przez Roberta Reida, powiedziała, że ciche uznanie ze strony ocalałego uczyniło historię bardziej bliską dla niej. Innymi słowy, konfrontacja z rzeczywistością cierpienia może pogłębić zrozumienie i empatię.
Potwierdzają to badania akademickie. W międzynarodowym przeglądzie branży hotelarskiej (2021) wyróżniono cztery główne motywacje: ciekawość („potrzeba zobaczenia, żeby uwierzyć”), edukacja/poznawanie historii, osobista więź (honorowanie przodków lub wspólnego człowieczeństwa) oraz samo istnienie tego miejsca jako znaczącego. Na przykład ktoś może uczyć się o Holokauście w szkole i odwiedzić Auschwitz w celach edukacyjnych, podczas gdy rodzina może odwiedzić Pearl Harbor, aby nawiązać kontakt z krewnym, który tam walczył. Dla innych atrakcją jest po prostu poważne, refleksyjne doświadczenie wykraczające poza zwykłą turystykę. Jak pisze jeden z przewodników, tragiczne wydarzenia to „historyczne, kulturowe i społeczne blizny”, a zobaczenie ich na własne oczy nie czyni nikogo dziwnym – oznacza to po prostu uznanie rzeczywistości.
Inne motywy są bardziej podstawowe: chorobliwa ciekawość lub fascynacja śmiercią. Ludzie zawsze interesowali się makabrą, od Marka Twaina piszącego o Pompejach po tłumy na średniowiecznych egzekucjach. Współczesne media to wzmacniają: seriale telewizyjne, filmy, książki, a nawet media społecznościowe podsycają zainteresowanie prawdziwymi zbrodniami i historycznymi horrorami. Na przykład, niedawny serial HBO „Czarnobyl” spowodował 30–40% wzrost liczby wycieczek do Czarnobyla. Programy podróżnicze takie jak „Dark Tourist” (Netflix) i apetyt internetu na szokujące obrazy mogą sprawić, że te miejsca wydają się atrakcyjne. Niektórzy turyści przyznają, że czują dreszczyk emocji lub adrenalinę, odwiedzając „niebezpieczne” miejsca lub oglądając ruiny kataklizmów.
Naukowcy podkreślają jednak, że dreszczyk emocji zazwyczaj nie jest jedynym powodem. Philip Stone z Instytutu Badań nad Mroczną Turystyką zauważa, że ludzie często szukają sensu, empatii lub wspomnień. W rzeczywistości dobrze prowadzone miejsca pamięci mają na celu skłonienie odwiedzających do refleksji, a nie rozrywki. Jak argumentuje autor National Geographic: „Problem leży nie w wyborze miejsca docelowego, ale w intencji stojącej za tym wyborem”. Czy jesteśmy tam po to, by pogłębić nasze zrozumienie, czy tylko po to, by zaistnieć w mediach społecznościowych? Odpowiedzialni podróżnicy odpowiedzą na to pytanie, zanim dotrą na miejsce.
Turystyka w ciemności rodzi nieuniknione pytania etyczne. Czy odwiedzanie miejsc tragedii jest kiedykolwiek przejawem braku szacunku lub wyzysku? Wielu ekspertów twierdzi, że to zależy wyłącznie od sposobu, w jaki się to robi. Jeśli celem jest pełna szacunku edukacja i upamiętnienie, może to być uzasadnione – a nawet wartościowe. Ale jeśli traktuje się miejsce masakry jak park rozrywki, staje się to podglądactwem. Kluczową zasadą jest celowość i szacunek. Felietonista National Geographic, Robert Reid, ujmuje to wprost: „Czy podróżujemy do miejsca, aby pogłębić naszą wiedzę, czy po prostu po to, by się popisać lub zaspokoić jakąś chorobliwą ciekawość?”.
Pojawiły się pewne wytyczne dotyczące osądu etycznego. Lokalni mieszkańcy i naukowcy sugerują, aby poczekać z wizytą w miejscach niedawnych tragedii, aż zostaną zaspokojone potrzeby ocalałych. Na przykład, podróż do strefy katastrofy kilka tygodni po wydarzeniu może utrudnić działania humanitarne lub zakłócić okres żałoby. Podobnie, każda firma turystyczna działająca w pobliżu takich miejsc powinna zapewnić ocalałym i lokalnym społecznościom zgodę i korzyści. Międzynarodowy ruch „Sites of Conscience” podkreśla, że miejsca pamięci powinny łączyć upamiętnienie z działaniem społecznym. Niektórzy organizatorzy wycieczek oferują obecnie „etyczne” wycieczki po miejscach pamięci, z których część zysków przekazywana jest grupom wsparcia ofiar lub angażują lokalnych przewodników i historyków. W wielu miejscach programy certyfikacyjne (takie jak sieć Sites of Conscience) pomagają zasygnalizować, że muzeum lub wycieczka jest wrażliwa na potrzeby lokalnej społeczności.
Kiedy turystyka grozy staje się wyzyskiem? Sygnały ostrzegawcze obejmują: bagatelizowanie lub sensacyjne traktowanie cierpienia przez operatorów; natrętne zachowania odwiedzających (robienie makabrycznych selfie, wyśmiewanie ofiar); brak zaangażowania społeczności; oraz komercjalizację wyrwaną z kontekstu. Na przykład, skakanie w komorze gazowej obozu zagłady dla Instagrama zostałoby uznane za brak szacunku przez prawie wszystkich. Podobnie, wycieczki, które „fabrykują fakty lub podkręcają poziom gore” wyłącznie po to, by wywołać dreszcz emocji u gości, przekraczają granicę etyki. Z kolei miejsca pamięci, które szczerze przedstawiają trudności, mogą pomóc w uzdrowieniu – jak argumentuje Reid, atrakcje z dobrymi intencjami mogą być „katalizatorami uzdrowienia i zmiany”, nawet jeśli na miejscu znajdują się bary z przekąskami. Nadrzędną etyką jest traktowanie historii każdego miejsca z powagą i priorytetowe traktowanie empatii nad rozrywką.
Terminologia również ma znaczenie. Wielu badaczy odróżnia „miejsca sumienia” – muzea lub miejsca pamięci wyraźnie poświęcone refleksji nad tragediami przeszłości i inspirowaniu praw człowieka – od innych miejsc związanych z mroczną turystyką. Sites of Conscience (międzynarodowa sieć) wyznacza wyższe standardy prezentacji i zaangażowania społeczności. Podobnie, niektórzy autorzy sugerują certyfikacje lub oceny (takie jak Darkometer na Dark-Tourism.com), aby ocenić, jak odpowiedzialnie zarządzane jest dane miejsce. Pomagają one turystom ocenić, czy muzeum finansuje lokalne społeczności, konsultuje się z grupami ocalałych i oferuje wartość edukacyjną.
Analiza konkretnych miejsc pomaga ugruntować te idee w rzeczywistości. Poniżej znajdują się zwięzłe profile głównych destynacji turystyki mrocznej. Każdy z nich przedstawia historię, wytyczne dla zwiedzających i kwestie etyczne.
Każdy z powyższych przypadków ilustruje, że projekt wycieczki i zachowanie zwiedzających różnią się w zależności od miejsca. Wspólnym mianownikiem jest pełna szacunku obserwacja. Miejsca pamięci i muzea wyznaczają ton: czytaj wywieszone kodeksy postępowania, słuchaj personelu i pamiętaj, po co tam jesteś.
Wizyta w miejscu tragedii wymaga więcej przygotowań niż wakacje na plaży. Kluczowe kroki obejmują dokładne rozeznanie, planowanie logistyczne i kontrolę sytuacji awaryjnych.
Na etapie pakowania zabierz ze sobą praktyczne rzeczy: wodę, przekąski (gdy stragany z jedzeniem są zamknięte lub wymagana jest powaga), latarkę (na wypadek zaciemnionych tuneli lub grobowców) oraz notes do przemyśleń. Spakuj również zestaw na żałobę – chusteczki, pocieszający batonik itp. Podczas podróży do odległych lub trudno dostępnych miejsc, solidne buty i odzież chroniąca przed słońcem/deszczem również mają znaczenie.
Kiedy przybędziesz, wyobraź sobie, że jesteś gościem na uroczystej ceremonii:
Podsumowanie listy kontrolnej etykiety (na miejscu)
– Speak softly; no shouting or loud laughter.
– Follow all posted rules (no entry signs, barriers, touch warnings).
– Don’t walk on graves/plots or off designated paths.
– Silence phones and camera shutter sounds.
– Politely decline being intrusive (no selfie-stick photo-ops at solemn statues, etc.).
– Dispose of trash (tissues, flower wrappers) only in provided bins.
– If moved to tears, step aside quietly rather than sobbing loudly where it might upset others.
Postępując z godnością, pomagasz podtrzymywać ducha pamięci na tej stronie.
Odwiedzanie miejsc tragedii może być wyczerpujące emocjonalnie. Przygotuj się:
Wielu podróżnym pomaga posiłek składający się z jedzenia poprawiającego nastrój lub nawiązanie kontaktu z innymi. W przypadku poważnych traum, profesjonalna pomoc jest również opcją: jeśli odczuwasz objawy lęku lub PTSD, poszukaj terapeuty doświadczonego w pracy z traumą. Niektóre organizacje zajmujące się turystyką alternatywną współpracują nawet z doradcami dla turystów.
Jeśli planujesz podzielić się swoimi doświadczeniami (na blogu, na zdjęciach, w mediach społecznościowych) lub stworzyć treść (na filmie, w artykule, w książce), zrób to rozważnie:
Często mówi się, że turystyka przynosi dochody lokalnym gospodarkom. Turystyka ciemna może przynieść podobny efekt, ale jej skutki są złożone.
Potencjalne korzyści: Odwiedzający mogą wspierać utrzymanie miejsc pamięci i lokalne firmy. Na przykład, opłaty za wstęp do miejsc pamięci mogą być przeznaczone na pokrycie kosztów pomników, przewodników i programów dla ocalałych. Lokalne hotele, sklepy i restauracje korzystają z wydatków turystów. W Kambodży i Rwandzie dolary z turystyki pomogły utrzymać miejsca pamięci ofiar ludobójstwa i programy edukacyjne dla młodzieży. W Niemczech i Polsce fundusze od setek tysięcy turystów wspierają edukację o Holokauście. Etyczni organizatorzy turystyki często przekazują część środków na pomoc ofiarom lub lokalne organizacje charytatywne.
Jeśli będą dobrze zarządzane, te dochody mogą tworzyć wartość dla społeczności: muzea mogą uczciwie płacić swoim pracownikom, a potomkowie ofiar mogą znaleźć pracę (na przykład na Szlaku Niewolników w Ghanie lub w niektórych miejscach Holokaustu w Europie przewodnicy pochodzą z rodzin ocalałych). Programy takie jak rwandyjska turystyka kulturalna uczą rodziny ocalałych z ludobójstwa gościnności. Niektóre wycieczki obejmują również wizyty w projektach społecznych (np. odbudowa domów, sadzenie drzew pamięci), co przynosi wymierne korzyści.
Ryzyko szkody: Turystyka może prowadzić do ponownej traumy, jeśli nie zostanie potraktowana z wyczuciem. Wyobraź sobie tłumy przechadzające się po miejscu masakry z przewodnikami w dłoniach, podczas gdy miejscowi przeżywają na nowo stratę – może to być wyzyskujące. Jeśli miejscowi nie mają wpływu na to, jak dane miejsce jest przedstawiane, mogą poczuć się, jakby historia była pisana na nowo. Komercjalizacja pamiątek może urazić ocalałych (sprzedaż lalek w sklepie z pamiątkami w muzeum ludobójstwa może być uznana za obojętność). Zbyt wielu odwiedzających może również fizycznie uszkodzić delikatne miejsca lub spłoszyć dzikie zwierzęta w miejscach katastrof ekologicznych.
Ramy etyczne sugerują działania łagodzące: zaangażowanie lokalnych społeczności w planowanie i opowiadanie historii (współkuratorstwo). Na przykład, pomnik na Polach Śmierci w Kambodży jest częściowo zarządzany przez stowarzyszenie ocalałych z ludobójstwa. Muzea powinny dzielić się zyskami lub inwestować w projekty społeczne (edukację, opiekę zdrowotną). Limity zwiedzających lub wejścia o określonej godzinie mogą zapobiec przeciążeniu małych obiektów (np. ograniczenie liczby osób w salach Yad Vashem w Izraelu). Turystów można zachęcać do przekazywania darowizn lub wolontariatu.
Podsumowując, tak, turystyka grozy może pomóc ocalałym i społecznościom – ale tylko wtedy, gdy odbywa się z szacunkiem i odpowiedzialnością. Jak zauważa autorka artykułu o Jonestown na portalu TripZilla, wycieczki tam mają być „szansą na wartościowy dialog o historii i ludzkości”. Kiedy zysk i pamięć idą w parze – na przykład muzeum przeznaczające dochody na edukację dzieci o ludobójstwie – rezultatem może być oddanie hołdu ofiarom.
Szkoły i naukowcy często odwiedzają ciemne miejsca w ramach programów nauczania. Aby to zrobić skutecznie:
Wycieczki do miejsc takich jak Dom Anny Frank w Amsterdamie czy Pomnik Wojny Wietnamskiej w Waszyngtonie podlegają szczegółowym wytycznym dla wycieczek szkolnych. Wzoruj się na nich: doświadczeni przewodnicy przeszkoleni w zakresie edukacji, małe grupy i nacisk na szacunek.
Nawet doświadczeni podróżnicy powinni uważać na oszustów:
Pamiętajmy, że etyczna turystyka dark tourism opiera się na szacunku, a turystyka wyzyskująca opiera się na oburzeniu i szoku.
Za kulisami każde miejsce pamięci lub muzeum to starannie dobrane doświadczenie. Warto zrozumieć, kto decyduje o tym, jakie historie są opowiadane:
Świadomość, że miejsca pamięci powstają z myślą o konkretnym celu, przypomina odwiedzającym o krytycznym i świadomym spojrzeniu. Nie wahaj się zapytać personelu, w jaki sposób wybrano lub sfinansowano wystawy – dobrze poinformowane miejsca często chętnie odpowiadają na pytania dotyczące podejścia do pamięci.
Poniżej znajdziesz przykładowe trasy i wskazówki dotyczące planowania podróży w poszczególnych regionach:
