Położona na skrzyżowaniu imperiów, średniowieczna Serbia zbudowała dziedzictwo z kamienia i krwi. Przez wieki ziemia ta leżała u zbiegu granic bizantyjskich, węgierskich, bułgarskich, a później osmańskich. Na dominujących wzgórzach powstawały fortece, aby strzec klasztorów, zapewniać bezpieczeństwo szlachcie i kontrolować kluczowe drogi górskie. Były one bezpośrednią odpowiedzią na powtarzające się najazdy – od szturmu mongolskiego w 1242 roku po kampanie osmańskie w XIV wieku – każde nowe zagrożenie podnosiło stawkę dla obrońców.
Potrzeby obronne średniowiecznej Serbii ukształtowały każdy blank i mur. Grody chroniły arterie handlowe łączące wybrzeże Adriatyku i Dunaj z wnętrzem Bałkanów. Mnisi i lokalni możnowładcy wznosili potężne wały obronne wokół kościołów i wiosek. Władcy na przestrzeni pokoleń rozbudowywali lub przebudowywali starsze zamki, dodając grubsze mury, dodatkowe wieże lub ukryte cysterny, w miarę jak pojawiały się zagrożenia. Rezultatem jest krajobraz usiany twierdzami na wzgórzach: choć dziś często milczący, każde z nich oferuje wgląd w przeszłość Serbii.
W obrębie tych twierdz można dostrzec wspólne cechy: masywne kamienne donżony lub lochy, wysokie mury kurtynowe z blankami i bramy flankowane wieżami strażniczymi. Miejscami wkradały się wpływy Zachodu – serbscy budowniczowie przyjęli machikuły (nadwieszone galerie obronne) w późnym średniowieczu, po wkroczeniu na teren kraju szlakami krzyżowców. Tymczasem kościoły wewnątrz niektórych twierdz odzwierciedlają rodzimy styl szkoły morawskiej: trójlistne plany, pięć kopuł i naprzemienne fasady z kamienia i cegły ozdobione ślepymi arkadami.
Zarówno dla turystów, jak i historyków, te fortece to żywe zabytki. Fragmenty murów i porośnięte mchem ruiny przeplatają się z opowieściami o oblężeniach, wierze i panowaniu – od ceremonii koronacyjnych na dworach królewskich po owiane legendami wiosenne festiwale. Z panoramicznymi widokami, równie wspaniałymi jak ich historia, każda z fortec zachęca do refleksji nad średniowiecznym dziedzictwem Serbii. Kolejne rozdziały omawiają osiem najwspanialszych serbskich cytadel – od mglistych wzgórz Maglič po bliźniacze mury Manasiji, od ruin Starego Rasu po osmańskie mury obronne w Niszu, a także odległe zamki Koznik, Petrus, Markovo Kale i Zvečan.
Położony na wapiennym urwisku 100 metrów nad rzeką Ibar, niedaleko Kraljeva, Maglič to jeden z najbardziej sugestywnych średniowiecznych zamków w Serbii. Nazwa pochodzi od mgła, po serbsku oznacza mgłę – twierdza często wydaje się wyłaniać z mgły. Archeolodzy datują powstanie Magliča na pierwszą połowę XIII wieku, za panowania dynastii Niemenjców. Legendy i źródła różnią się co do fundatora: mógł go wznieść król Stefan I Koronowany lub jego syn Uroš I. Niezależnie od jego początków, Maglič miał najwyraźniej strzec słynnych klasztorów Studenica i Sopoćani znajdujących się poniżej oraz zapobiegać dalszym najazdom Mongołów na Serbię.
Przez kolejne stulecia Maglič przeżywał wzloty i upadki potęgi. W 1459 roku Turcy wkroczyli do doliny i zdobyli Smederevo, a następnie Maglič; Serbowie na krótko odbili go podczas Wielkiej Wojny Tureckiej (1688–1699). Podczas drugiego powstania serbskiego w 1815 roku lokalny dowódca, Radoslav Jelečanin, zastawił zasadzkę na Maglič i pokonał nacierające siły tureckie. Od tego czasu Maglič pozostawał w ruinie. Współczesne państwo serbskie ogłosiło Maglič „Pomnikiem Kultury o Wyjątkowym Znaczeniu” w 1979 roku i od tego czasu podjęło częściową renowację jego murów i wież.
Architektonicznie Maglič to zwarty zamek na wzgórzu. Siedem okrągłych i wielokątnych wież otacza zamek, a w najwyższym punkcie znajduje się ósma wieża lochowa. Mury między nimi mają około dwóch metrów grubości. Od wschodu wpuszcza zwiedzających pojedyncza główna brama; w jednym z bastionów znajduje się mniejszy port wypadowy. Wewnątrz dziedzińca, wśród gruzów, leżą pozostałości pałacu, koszar i kościoła św. Jerzego. Kamienna studnia (obecnie w dużej mierze nienaruszona) i zbiornik na deszczówkę zapewniały garnizonowi wodę.
Miejscowa legenda nadała Magličowi romantyczny charakter. Zamek bywa nazywany „Miastem Jeriny”, od imienia „Przeklętej Jeriny” – postaci ludowej inspirowanej XV-wieczną królową Ireną Kantakuzeną. Jedna z legend przedstawia Jerinę jako budowniczego Magliča, który w odwecie więził (a nawet wrzucał) niechcianych zalotników do głębokiej studni. W innej wiosennej opowieści mówi się, że kwitnienie białych i fioletowych bzów wokół Magliča pochodzi od króla Uroša I, który zasadził je dla swojej ukochanej Heleny Andegaweńskiej, francuskiej królowej-małżonki. Te romantyczne mity łączą się z historią, nadając Magličowi urok wykraczający poza jego militarne przeznaczenie.
Dziś Maglič pozostaje otwarty dla nieba i okazjonalnych wędrowców. Z drogi w pobliżu wsi Brusnik stroma kamienna ścieżka prowadzi na górny dziedziniec. Zwiedzający przechodzą po nierównych kamieniach i przez niskie wejścia, aby spojrzeć na „Dolinę Bzów” poniżej. Każdego lipca twierdza dodaje uroczysty akcent: lokalni i zagraniczni kajakarze zbierają się na… Szczęśliwego zejścia („Wesoły Zjazd”) – spływ tratwami i kajakami rzeką Ibar, który kończy się w Magliču. Pobliskie Kraljevo oferuje noclegi, a święte miejsca klasztorów Žiča i Studenica (oba wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO) znajdują się w zasięgu krótkiej jazdy samochodem.
Klasztor Manasija leży w zalesionym wąwozie niedaleko miasta Despotovac. Jego założyciel, despota Stefan Lazarević (panował w latach 1389–1427), był jednym z najbardziej kulturalnych władców średniowiecznej Serbii. Po przetrwaniu klęski Kosowa, postanowił uczynić z Manasiji zarówno osobiste mauzoleum, jak i obronną ostoję. Budowę rozpoczęto w 1406 roku, a ukończono w 1418 roku. Lazarević zainwestował ogromne środki: założył tu nawet szkołę skrybów (Szkołę Resava). Budując ten monument, nadał architekturze i sztuce Manasiji piętno tożsamości Serbii.
To, co czyni Manasiję wyjątkową, to skala jej murów obronnych. Gruba kamienna kurtyna otacza kościół klasztorny, przerywana jedenastoma głównymi wieżami i dwunastą basztą ( Wieża DespotyWieże te, pierwotnie sześciopiętrowe, niegdyś najeżone były 104 machikułami (wąskimi, nadwieszonymi galeriami do zrzucania kamieni lub wrzącego oleju) – rzadko spotykanym elementem obronnym w serbskiej architekturze. Galerie te i wysokie przejścia między murami były prawdopodobnie wzorowane na zachodnich fortecach, gdzie widoczne były wpływy bizantyjskie. Kryte przejście łączy wieże na czwartym piętrze, umożliwiając obrońcom niezauważone poruszanie się za wałami. Poniżej głównego muru, drugi, pochyły wał z fosą (obecnie w większości zerodowany) tworzy podwójną warstwę obrony. Ta masywna, pudełkowata forteca – niespotykana dotąd w okolicach klasztoru w Serbii – zainspirowała późniejsze projekty, takie jak dwuwałowa twierdza Smederevo.
Wewnątrz murów stoi kościół Manasija (pod wezwaniem Trójcy Świętej), klejnot stylu morawskiego. Jego plan to krzyż z trzema apsydami („trójlistkiem”), nakrytymi pięcioma kopułami – jedną dużą centralną kopułą otoczoną czterema mniejszymi. Dekoracja nawiązuje do regionalnej tradycji: naprzemienne rzędy jasnych bloków wapiennych i czerwonej cegły oraz rzeźbione rozety w ślepych arkadach zdobią elewację. Zastosowanie jasnego ciosanego kamienia na elewacjach wyróżnia Manasiję spośród wielu innych zabytków z tamtej epoki.
Wnętrze klasztoru było niegdyś pokryte rozległymi cyklami fresków (do dziś zachowała się tylko jedna czwarta). Freski te są znane: wśród nich znajdują się żywoty świętych i sceny biblijne, a także niezwykła kompozycja „ktetor”, przedstawiająca samego despotę Stefana otrzymującego koronę od aniołów. Na uwagę zasługuje seria „Świętych Wojowników” – wiele z nich nieznanych kościołom w innych miejscach – zdobiąca narteks. Refektarz, dwukondygnacyjna sala na zachód od kościoła, należał do największych świeckich pomieszczeń średniowiecznej Serbii.
Za jego murami Manasija stała się ośrodkiem nauki. Szkoła Resava (Manasija) kwitła tu w XV i XVI wieku. Mnisi i skrybowie pracowali nad manuskryptami, kopiując klasykę bizantyjską i tłumacząc dzieła greckie na język cerkiewno-słowiański. W tym odległym klasztorze transkrybowano nawet dzieła Homera i innych starożytnych autorów, spełniając ambicję Lazarevicia, by podtrzymywać wiedzę przy życiu w mrocznych czasach.
Manasija nie została jeszcze wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO, ale znajduje się na serbskiej Liście Wstępnej (od 2010 roku) jako wybitny przykład architektury fortecznej. Posiada status „Pomnika Kultury o Wyjątkowym Znaczeniu” w Serbii. Renowacja ustabilizowała fragmenty murów i wież, ale wiele z nich pozostaje w malowniczych ruinach.
Do Manasiji łatwo dotrzeć. Położona jest około 2 km na północ od Despotovaca, na wzgórzu nad rzeką Resava; parking znajduje się przy bramie klasztornej. Obiekt jest otwarty codziennie (w przybliżeniu w godzinach 9:00–18:00), a wstęp jest bezpłatny. Jak w każdym klasztorze prawosławnym, wymagany jest skromny ubiór: zakryte kolana i ramiona. Fotografowanie terenu zewnętrznego i otoczenia jest dozwolone (wielu turystów przyjeżdża tu dla widoków), ale we wnętrzu kościoła należy zachować dyskrecję i unikać fleszy. Na terenie klasztoru znajduje się mały sklepik z pamiątkami. Audioprzewodniki lub tablice informacyjne przedstawiają kontekst historyczny.
Szybkie fakty: Założona w latach 1406–1418 przez despotę Stefana Lazarevicia; 11 wież obronnych i pięciokondygnacyjny donżon; podwójne mury obronne ze 104 machikułami; kościół z 5 kopułami w stylu morawskim; siedziba średniowiecznej szkoły Resava. Położona 14 km na południowy wschód od Ćupriji.
Stary Ras leży tuż za współczesnym Nowym Pazarem w południowej Serbii. W XII–XIII wieku był jedną z najwcześniejszych stolic średniowiecznego państwa serbskiego Raška. Skalisty grzbiet znany jako Ogród Zostało wcześnie ufortyfikowane i wspominają o nim bizantyjscy kronikarze. To miejsce, wraz z pobliskim klasztorem w Sopoćani, znajduje się na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO „Stari Ras i Sopoćani” (wpisanej w 1979 roku), która jest symbolem serbskiej szkoły sztuki i architektury Raška.
Do dziś na powierzchni ziemi pozostały jedynie fragmenty Starego Ras. Na głównym wzgórzu znajdują się fundamenty murów obronnych (Górnego i Dolnego Miasta) oraz ruiny małego kościoła. Archeolodzy odkopali kamienie budowlane i grobowce, co wskazuje na to, że niegdyś był to okręg książęcy z kościołem królewskim. Za panowania Stefana Nemanji i jego następców, Ras pełnił funkcję ośrodka władzy i rezydencji. Koronowani tu królowie przenieśli stolicę na wschód w XIV wieku, a twierdza popadła w ruinę. Ostateczny cios zadała Wielka Wojna Turecka w 1689 roku, kiedy ludność serbska wycofała się, a miejsce zostało w dużej mierze opuszczone.
Po drugiej stronie doliny, naprzeciwko Ras, znajdują się kościoły klasztoru Sopoćani (założonego ok. 1260 r.) i klasztoru Đurđevi Stupovi (założonego w 1160 r.). Te kościoły z XII–XIII wieku – również wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO – słyną z fresków w stylu bizantyjskim. Wraz z rozpadającymi się murami obronnymi na wzgórzu powyżej, świadczą one o czasach świetności Starego Ras. Do tego miejsca prowadzi stroma ścieżka z hotelu Ras lub ze wsi Novо Pazar. Wędrówka jest stosunkowo krótka (około 20 minut pod górę), ale prowadzi przez luźne kamienie i nierówny teren.
Wizyta w Stari Ras: Miejsce jest otwarte i bezpłatne, ale w zasadzie jest to ruina na świeżym powietrzu. Na szczycie nie ma żadnych udogodnień, jedynie kilka drogowskazów objaśniających układ. Niewielkie centrum dla zwiedzających w wiosce Ras oferuje ekspozycje artefaktów. Ponieważ Sopoćani i Đurđevi Stupovi są oddalone o zaledwie kilka kilometrów (i również wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO), większość turystów łączy Ras z tymi klasztorami podczas jednej wycieczki. Ze szczytu wzgórza roztaczają się rozległe widoki na dolinę, w której pierwotnie ukształtowało się średniowieczne królestwo Serbii.
Twierdza Koznik wznosi się na wysokości 920 metrów na wzgórzu Kopaonik niedaleko Brus w środkowej Serbii. Zbudowana w XIV wieku za panowania księcia Lazara, niegdyś strzegła zachodnich dróg do doliny Morawy. Pierwsze wzmianki o Kozniku pojawiają się w dokumentach z początku XV wieku. W tym czasie administrował nim wojewoda Lazara (namiestnik wojskowy), szlachcic o imieniu Radič, a nawet księżniczka Milica (wdowa po Lazarze) spędziła tam pewien czas. W połowie XV wieku Koznik wpadł w ręce Turków, następnie został na krótko odbity przez despotę Đurađa Brankovicia, a ostatecznie opuszczony po 1689 roku.
Pod względem architektonicznym Koznik był typowym małym zamkiem górskim. Jego mury wpisują się w nieregularny zarys skalistego wzgórza, tworząc mniej więcej wielokątny zarys. Do dziś zachowały się jedynie dolne partie kamiennego wału, ale nadal można dostrzec główne wejście z jednej strony i dużą okrągłą wieżę od strony południowej. Zaletą obronną było ukształtowanie terenu: po stromej stronie północnej klif stromo opada ku dolinie. Ze szczytu roztacza się wyraźny widok na dolinę rzeki Rasina i szczyty Kopaonik w oddali.
Dziś ruiny murów Koznika wznoszą się z sosnowego lasu i oferują panoramiczne odosobnienie. Odwiedza je stosunkowo niewielu turystów, więc panuje tu spokojna atmosfera. Dotarcie na szczyt wymaga około 20–30-minutowej wędrówki z parkingu w pobliżu miejscowości Aleksandrovac (gmina Brus). Ścieżka jest wykarczowana, ale kamienista – zalecane są solidne buty trekkingowe. Nie ma tu kasy biletowej ani strażnika; twierdza stoi otwarta na niebo. Wiosną i jesienią wspinaczka jest chłodna i przyjemna. W pogodny dzień widok na winnice w regionie Župa (Alexandrovac) na północy jest imponujący.
Wskazówka dla zwiedzających: Zabierz ze sobą wodę i przekąskę (w Kozniku nie ma sklepów). Ponieważ nie ma tu żadnych udogodnień, zaplanuj Koznik jako jeden z przystanków podczas jednodniowej wycieczki po regionie Rasina: podczas tej samej wycieczki możesz odwiedzić miasto Brus lub uzdrowisko Goč. Górskie powietrze i cisza w Kozniku wynagrodzą krótki spacer.
Nisz był skrzyżowaniem dróg już od czasów rzymskich (jego starożytna nazwa brzmiała Naissus, miejsce urodzenia cesarza Konstantyna Wielkiego). Obecna twierdza w centrum miasta pochodzi jednak z okresu osmańskiego. W latach 1719–1723 Turcy zbudowali nową cytadelę na starych rzymskich i bizantyjskich fundamentach nad rzeką Niszawą. Ta otoczona murami twierdza zajmuje powierzchnię około 22 hektarów, a jej mury kurtynowe osiągają do 8 metrów wysokości i 3 metrów grubości. Cztery duże bramy przebijają mury, prowadzące do miasta, z których każda wskazuje kierunek (np. „Nisz”, „Stambol/Istanbul” itp.).
Wewnątrz twierdzy w Niszu panuje atmosfera zwartego osmańskiego miasta. Wokół rozciągają się trawiaste dziedzińce i zacienione wnęki. Trzy zabytkowe budynki przetrwały w nienaruszonym stanie: późnoosmański Meczet Piątkowy (Meczet Isaka Beja), przylegająca łaźnia turecka (hamam) oraz dwupiętrowy arsenał. Odrestaurowane domy w stylu osmańskim służą obecnie jako kawiarnie, sklep z czekoladą i galerie. Latem twierdza organizuje imprezy kulturalne (najsłynniejszy z nich to coroczny Festiwal Jazzowy w Niszu). Same mury obronne, otoczone nowoczesną fosą irygacyjną i okrągłymi, blankowanymi wieżami przy każdej bramie, są w dobrym stanie i można po nich swobodnie spacerować.
W dawnych czasach miejsce to było również okupowane przez Bizancjum i Bułgarów. Krzyżowcy spalili Nisz w 1149 roku. Za serbskich rządów Stefana Dušana miasto było ważną stolicą regionu. Jednak twierdza w Niszu, którą widzimy dzisiaj, jest w większości osmańska. Posiada grube kamienne mury przeplatane ceglanymi pasami i charakterystyczne łuki w kształcie podkowy. Spacer po jej murach to jak spacer przez warstwy bałkańskiej historii – a wieczorem twierdza jest oświetlona, oferując panoramiczny widok na współczesny Nisz.
Informacje dla odwiedzających: Twierdza w Niszu jest czynna całą dobę i bezpłatna. Znajduje się zaledwie kilka kroków na zachód od deptaka w centrum miasta. Wszystkie bramy są otwarte i nie są wymagane bilety, więc zwiedzający mogą wejść dowolną bramą. Parking znajduje się wzdłuż obwodu twierdzy lub na pobliskich parkingach miejskich. Aby przeżyć autentyczne wrażenia, sprawdź program festiwalu: na terenie twierdzy regularnie odbywają się wydarzenia takie jak koncerty plenerowe i wystawy.
Wysoko nad wsią Zabrega w pobliżu Paraćina, na skalistym płaskowyżu w kanionie rzeki Crnica, wznosi się twierdza Petrus. Jej nazwa pochodzi od łacińskiego Petra (kamień), przypominający gigantyczny głaz o wymiarach 8×6 metrów (Ściana poprzeczna) na tym miejscu. Miejsce to ma starożytne korzenie: znaleziono tu rzymskie monety i bizantyjską fortecę z VI wieku. W X wieku prawosławni pustelnicy (z tradycji klasztoru Hilandar na Górze Athos) zbudowali kaplice jaskiniowe wzdłuż tych klifów, dlatego obszar ten jest czasami nazywany Mała Góra Athos („Mała Święta Góra”). Współczesna wioska Zabrega leży u podnóża kanionu.
Twierdza Petrus, którą możemy podziwiać do dziś, pochodzi głównie ze złotego wieku średniowiecznej Serbii. Do XIV wieku była kluczową twierdzą graniczną, kontrolującą przełęcz między dolinami Morawy i Timok, pod panowaniem Nemanjicia. Zarządzali nią wojewoda (książę) Župan Vukoslav i jego syn Crep, którzy służyli cesarzowi Dušanowi (panującemu w latach 1331–1355). Osmanowie zdobyli Petrus około 1413 roku, po czym stracił on na znaczeniu. Twierdza została stopniowo opuszczona i popadła w ruinę.
Petrus w rzeczywistości składał się z dwóch połączonych osad. Dolna część („Duże Miasto”) to nieregularny wielokąt z kamiennymi murami o grubości około metra. Powyżej, na zachodzie, znajduje się „Małe Miasto”, zwarta cytadela na wzgórzu Bula. Na jej szczycie wznosi się mniej więcej okrągła wieża – starożytna twierdza – otoczona suchą fosą. Niedawne wykopaliska archeologiczne ujawniły w cytadeli wielką salę z malowanymi ścianami, prawdopodobnie rezydencję książęcą. Pod murami twierdzy znajdują się pozostałości kaplic i klasztorów: zwiedzający mogą zobaczyć ślady Jaskini Pustelnika oraz dwa małe, zrujnowane klasztory (św. Jana Chrzciciela i św. Marii), które niegdyś zajmowały zbocza.
Legendy Petrusa są równie dramatyczne, co jego widoki. Jedna z legend głosi, że był on częścią sieci sygnalizacji ogniowej: płomień wzniecony w tym miejscu był widziany w Lesje, a następnie przekazywany do Stalacia i Kruševca, aby ostrzegać przed inwazjami. Inna historia głosi, że dowódca Petrusa oszukał Turków, odwracając podkowy wszystkich swoich jeźdźców – sprawiając, że zostawiali ślady zmierzające w kierunku twierdzy, ale żaden z nich z niej nie wychodził – tak że wróg pomyślał, że przybyła wielka armia odsieczy i uciekł. Niektóre legendy łączą Petrusa z legendą o Kosowie: słynny rycerz Pavle Orlović miał podobno pochodzić z tych okolic.
Dzisiejsza wizyta na Petrusie to prawdziwa przygoda. Szlak rozpoczyna się tuż nad Zabregą. Strome podejście, liczące około 200 metrów, prowadzi do dolnych murów twierdzy (około 30 minut marszu). Ścieżka prowadzi po kamiennych schodach i wymaga trochę wspinaczki, dlatego solidne buty są niezbędne. Na miejscu nie ma żadnych udogodnień; w Zabredze znajduje się skromne miejsce na piknik. Wiosną i jesienią panują tu najbardziej komfortowe warunki; lata bywają upalne, a zimy śnieżne. Z górnego dziedzińca roztacza się spektakularny widok na wąwóz Crnica i odległe góry Golija.
Wskazówka dla zwiedzających: Nie ma opłaty za wstęp ani formalnego oznakowania szlaku, więc starannie zaplanuj własną trasę. Połącz Petrus z wizytą w malowniczej jaskini Resava (w pobliżu Despotovaca) lub w muzeum wiejskim w Paraćinie. Zabierz ze sobą wodę i ciesz się samotnością i szumem rzeki daleko w dole, zwiedzając Petrus.
Markovo Kale („Twierdza Marka”) wznosi się na skalistym grzbiecie, 4 km na północ od Vranje w południowej Serbii. Jej historia jest niejasna. Archeologia ujawnia fundamenty z czasów bizantyjskich, które mogą pochodzić z VI wieku, kiedy cesarz Justynian przebudował rzymskie forty. Pierwsza średniowieczna wzmianka o tym zamku pochodzi z 1412 roku, kiedy zdobył go osmański książę Musa Çelebi (panujący w burzliwym bezkrólewiu po śmierci Bajazyda). Miejscowa legenda wiąże jednak twierdzę z księciem Markiem (Kraljević Marko), serbskim rycerzem z XIV wieku, uwiecznionym w poezji epickiej. Jedna z opowieści głosi, że Marko kiedyś bronił Vranje z tego miejsca; kiedy w końcu uciekł na swoim latającym koniu Šaracu, na skale poniżej pozostał gigantyczny odcisk kopyta.
Miejsce, w którym znajduje się Markovo Kale, jest imponujące. Płaskowyż zwęża się ku końcowi, a z drugiej strony wznosi się stromy, naturalny klif. Potężny mur niegdyś spinał wschodnie podejście, a na północno-wschodnim zboczu stała wysoka wieża. Wykopaliska (zwłaszcza w połowie XX wieku) odsłoniły w obrębie murów pozostałości kościoła, pomieszczeń mieszkalnych i cystern. Większość fortyfikacji zniknęła; dziś widoczne są jedynie szerokie fundamenty murów i samotny bastion. Najbardziej znanym zabytkiem jest wyrzeźbiony odcisk kopyta, rzekomo konia Marka, ale w rzeczywistości jest to po prostu nietypowe wgłębienie w skale.
Jarmuż Markovo jest oficjalnie objęty ochroną, ale obecnie nie jest pielęgnowany. Dociera się do niego drogą z Vranje, a następnie krótką, stromą ścieżką na szczyt. Wstęp jest bezpłatny. To doświadczenie to bardziej krajobrazy i mity niż zabytki: z górnego tarasu roztacza się widok na miasto Vranje, góry Pljačkovica i Krstilovica. To miejsce emanuje nieziemskim spokojem – smagane wiatrem i porośnięte roślinnością – dzięki czemu wydaje się być miejscem poza czasem.
Wskazówka dla zwiedzających: Wybierz się w ciągu dnia i załóż solidne obuwie. Nie ma tu żadnych udogodnień ani oznaczeń, więc jeśli to możliwe, zabierz ze sobą mapę lub GPS. Wędrówkę można połączyć z pobytem w Vranje: zobacz centrum miasta z czasów osmańskich (meczet Sinana Paszy z XVI wieku i bazar) lub zrelaksuj się w spa Vranjska Banja. Nie przegap okazji, by poszukać „Odcisku Kopyta Marka” – to ciekawy temat na zdjęcie, związany z legendą.
Twierdza Zvečan wznosi się na szczycie wygasłego wulkanu, około 800 metrów nad poziomem morza, z widokiem na rzekę Ibar i miasto Mitrovica. Jest to jedna z najstarszych znanych twierdz w regionie. Pierwsza wzmianka o Zvečanie pochodzi z 1091 roku, kiedy to służył on jako bizantyjsko-serbska twierdza graniczna. Wielki książę serbski Vukan rozpoczął podbój Kosowa właśnie z Zvečanu w 1093 roku. Za panowania dynastii Niemenjitów stał się zamkiem królewskim: więziono tu króla Stefana Dečanskiego (Uroša III), który zmarł w 1331 roku. Pod koniec XIV wieku Zvečan należał do Vuka Brankovicia, a po bitwie pod Kosowem w 1389 roku przypadł Turkom.
Architektonicznie Zvečan to zwarta cytadela na wzgórzu. Grube kamienne mury (do 3–4 metrów szerokości) niegdyś wieńczyły jej szczyt, ale dziś zachowały się jedynie ich dolne partie. Widoczna jest mieszanka bizantyjskiego i średniowiecznego muru, często z białego wapienia i czerwonej cegły. Wewnątrz pierścienia murów znajdują się fundamenty pałacu z dziedzińcem, łuki i centralna wieża. Ze szczytu, w pogodne dni, roztacza się rozległy widok na kanion Ibar i ośnieżone szczyty Kopaonik.
Obecnie Zvečan jest chronionym stanowiskiem archeologicznym. Leży w północnej części gminy Mitrowica (znanej jako Północna Mitrowica, Kosowo). Ze względu na nieuregulowany status Kosowa, dojazd jest skomplikowany politycznie: serbscy turyści często docierają do Północnej Mitrowicy drogą wzdłuż jeziora Gazivoda, okazując dowód tożsamości na punkcie kontrolnym (wielu lokalnych serbskich przewodników również organizuje wycieczki). Samo stanowisko jest oznakowane w dwóch językach (serbskim i albański), ale wstęp jest bezpłatny. U stóp twierdzy znajduje się niewielkie muzeum, w którym eksponowane są kamienie i artefakty. Na szczycie nie ma żadnych udogodnień ani punktów gastronomicznych.
Pomimo ruiny, aura Zvečanu jest wyczuwalna. W średniowieczu jego grube mury dawały schronienie zarówno władcom, jak i uchodźcom (legenda głosi nawet, że przetrzymywano tu pokonanych królów z innych krain). Zvečan jest wpisany w Serbii jako Pomnik Kultury o Wyjątkowym Znaczeniu; znajduje się również w rejestrach dziedzictwa kulturowego Kosowa. Dla Serbów stanie tutaj jest jak dotknięcie dawnej granicy: jest ona częścią średniowiecznego dziedzictwa obu narodów. Odwiedzający powinni przeznaczyć co najmniej godzinę na zwiedzanie i uważać na delikatne ruiny – niektóre szczyty murów mogą być niebezpieczne.
Choć każda z twierdz jest wyjątkowa, porównanie ich ujawnia wspólne tematy i charakterystyczne cechy:
Tabela podsumowująca najważniejsze cechy: (okres budowy, liczba wież, grubość murów, stan)
Twierdza | Wybudowany | Wieże/Donżon | Grubość ścianki | Stan |
Magiczny | Nemanjić z XIII wieku | 7 wież + 1 twierdza | ~2 m kamienne ściany | Zniszczony, częściowo odrestaurowany |
Manasija | Lazarević z XV wieku | 11 wież + Loch | Podwójna ściana (ok. 2–3 m każda) | Kościół nienaruszony, mury częściowo zawalone |
Promienie Ras | XII–XIII w. | Górne i Dolne forty (fundamenty) | Pozostałości ziemi/kamienia | Tylko ruiny (fundamenty) |
Koznik | XIV w. Łazarz | Brak centralnego donżonu; wieża murowa | ~2 m mur kamienny | Ruina z częściowym murem |
Nisz | Lata 20. XVIII wieku (osmańskie) | Brak donżonu (4 bramy bastionowe) | ~3 m ściany z kamienia i cegły | W pełni zachowany park |
Piotr | XIII–XIV w. | Dolne miasto + wieża cytadeli | ~1 m mur kamienny | Zrujnowane miasta i wieża |
Jarmuż Markovo | VI wiek + średniowiecze | Pojedyncza wieża wschodnia | Zrujnowany mur (zasłonięty) | Tylko ruiny |
Zvecan | od XI wieku | Pałac wewnętrzny i bazy twierdz | ~3–4 m mury kamienne | W dużej mierze zrujnowany |
Średniowieczne forty Serbii są rozproszone w dużych odległościach od siebie, dlatego ich zwiedzanie zazwyczaj wymaga jazdy samochodem. Oto proponowane trasy i wskazówki:
Najlepsze sezony: Wiosna (kwiecień–czerwiec) i wczesna jesień (wrzesień) oferują łagodną pogodę i zielone krajobrazy. Bzy w Magliču kwitną w maju. Lato bywa upalne (lipiec–sierpień), ale to sezon festiwali: Maglič organizuje… Szczęśliwego zejścia W połowie lipca, a festiwal jazzowy w Nišville trwa przez cały sierpień. Zima przynosi śnieg w wyżej położonych rejonach i jest mniej dostępna (szlaki oblodzone, niektóre drogi zamknięte).
Logistyka podróży: Zaleca się wypożyczenie samochodu; transport publiczny między obiektami fortecy jest ograniczony. Parking jest dostępny w większości miejsc, choć może być konieczne dotarcie pieszo z najbliższego parkingu. Żadne z tych miejsc nie pobiera opłat za wstęp ani nie ma oficjalnych kas biletowych – są to otwarte ruiny. Należy pamiętać, że niektóre wejścia (jak Twierdza Nisz) są zawsze otwarte, a na odosobnione stanowiska, takie jak Koznik czy Petrus, należy się wspinać w ciągu dnia. Przygotuj się na nieutwardzone szlaki do zamków na wzgórzach: załóż solidne buty, zabierz wodę i krem z filtrem przeciwsłonecznym. Zasięg sieci komórkowej może być słaby w odległych ruinach.
Gdzie się zatrzymać: Główne miejscowości na tych trasach to Kraljevo (Maglič), Despotovac/Ćuprija (Manasija/Petrus), Paraćin, Nisz i Vranje (Markovo Kale). W każdym z nich znajdują się hotele lub pensjonaty. W terenach górskich hotele w ośrodkach narciarskich (np. na Kopaoniku) mogą stanowić ciekawą bazę wypadową, choć znajdują się dalej. W szczycie sezonu i podczas festiwali warto zarezerwować nocleg z wyprzedzeniem.
Wszystkie twierdze w tym przewodniku są uznanym serbskim dziedzictwem kulturowym. Na przykład Manasija, Maglič i Zvečan są oficjalnie chronione jako Pomniki Kultury o Wyjątkowym Znaczeniu. Ministerstwo Kultury i instytuty naukowe nadzorują wszelkie prace w tych miejscach. Pomogło również wsparcie międzynarodowe: w 2010 roku Włochy przekazały fundusze na naprawę średniowiecznych murów obronnych Magliča. Manasija przyciągnęła uwagę UNESCO jako kandydat na Listę Światowego Dziedzictwa, a eksperci z Serbii i zagranicy nadal badają jej freski i budowle.
Jednak wiele miejsc jest nadal zagrożonych przez warunki atmosferyczne i zaniedbanie. Zwiedzający powinni zachować ostrożność: oryginalna zaprawa i drewno dawno zniknęły, więc kamienne ruiny mogą być niestabilne. Turyści powinni trzymać się wyznaczonych ścieżek i unikać wspinania się na rozpadające się mury i wieże. Graffiti i śmieci są stanowczo odradzane – traktuj te miejsca jako nawiązania do przeszłości, a nie jak płótna.
Klasztory (Manasija, Sopoćani, Studenica) to czynne miejsca prawosławne, w których mnisi dbają o utrzymanie budynków kościelnych. Pielgrzymi i uczeni mogą czasami przekazywać darowizny lub zgłaszać się na ochotnika do prac renowacyjnych. Dodatkowo, organizacje non-profit zorganizowały wolontariackie akcje sprzątania kilku zamków (na przykład projekt w Magliču z 2016 roku). Turyści, którym zależy na tych zabytkach, mogą wesprzeć ich konserwację, przekazując darowizny na rzecz organizacji zajmujących się dziedzictwem kulturowym lub dołączając do wycieczek z przewodnikiem, z których dochód finansuje projekty konserwatorskie.
