Ẩn sâu dưới lớp cát ở miền bắc Sudan là những tàn tích của... MeroeMeroe là một thành phố có lịch sử lừng lẫy không kém bất kỳ thành phố nào trong thời cổ đại. Trong gần một thiên niên kỷ – khoảng từ năm 600 trước Công nguyên đến năm 350 sau Công nguyên – Meroe từng là kinh đô của Kush, một vương quốc hùng mạnh ở châu Phi, có thời kỳ trải dài từ Khartoum đến thác nước thứ năm của sông Nile. Trong thời đại mà La Mã chiến đấu với người Parthia và triều đại Ptolemy của Ai Cập nắm quyền, các nữ hoàng Kush... Candace Họ cai trị nơi đây với sức mạnh không kém. Một người được ghi danh bất tử: Amanirenas, người vào năm 23 trước Công nguyên đã hành quân về phía bắc chống lại Rome, chiếm đoạt các bức tượng của Augustus và nổi tiếng với việc chôn đầu bằng đồng của Hoàng đế tại bậc thang đền thờ Meroe. Những sự kiện kịch tính như vậy cho thấy một nền văn minh từng... bất khuất và có nhiều mối quan hệ – nhưng lại bị lu mờ trong lịch sử phương Tây.
Ngày nay Meroe được tôn vinh như... “Đế chế bị lãng quên của châu Phi”Cảnh quan nơi đây rực rỡ với những kim tự tháp, đền thờ và cung điện – tổng cộng hơn 200 di tích – minh chứng cho một nền văn hóa tinh tế, có chữ viết. Như học giả người Anh gốc Sudan, Zeinab Badawi nhận xét, “những di tích khảo cổ hé lộ một dân tộc cổ đại hấp dẫn và ít được biết đến mà thế giới đã lãng quên”. Bài viết này nhằm mục đích khám phá lại di sản của Meroe: truy tìm địa lý, lịch sử, di tích, xã hội và sự suy tàn cuối cùng của nó, đồng thời đánh giá xem xung đột hiện đại đã đe dọa di sản thế giới UNESCO này như thế nào. (Tất cả các ngày tháng tính theo AD đều được quy đổi thành CE.)
Tên Meroe (ban đầu) Medewi hoặc Người du mụcMeroe (có nghĩa là “cửa sông sậy”) đánh dấu một trong những thành phố cổ nhất châu Phi. Nằm trên bờ đông sông Nile thuộc Sudan ngày nay (cách Khartoum khoảng 200 km về phía đông bắc), Meroe tọa lạc trên một vùng đồng bằng sa mạc cao, được bao quanh bởi các nhánh sông Nile. Thành phố nằm ở rìa vùng Butana, giữa các sông Nile, Atbara và Blue Nile (do đó được UNESCO công nhận là “Đảo Meroe”). Những tuyến đường thủy quan trọng này đã giúp Meroe trở nên màu mỡ và kiên cường trong điều kiện khí hậu bán sa mạc. Tọa độ chính xác của nó là khoảng... 16°56′N, 33°43′ENgày nay, ngôi làng hiện đại Begrawiya (Bagrawiyah) nằm giữa những tàn tích; tên gọi cổ xưa vẫn còn tồn tại ở đó với một chút thay đổi.
Câu chuyện về Meroe bắt đầu từ thời tiền sử. Các cuộc khảo sát khảo cổ đã tìm thấy đồ gốm thời kỳ đồ đá mới trong khu vực có niên đại từ... Thiên niên kỷ thứ 7 trước Công nguyênMặc dù lúc đó chưa có một thành phố liên tục nào tồn tại, những phát hiện này cho thấy con người đã cắm trại hoặc canh tác ở đây hàng thiên niên kỷ trước khi kim tự tháp được xây dựng. Đến thời kỳ đồ sắt (khoảng 900–700 trước Công nguyên), Meroe đã nổi lên như một khu định cư quan trọng. Những công trình kiến trúc đồ sộ sớm nhất của nó – cung điện và đền thờ – xuất hiện vào thế kỷ thứ 8–7 trước Công nguyên, là một phần của nền văn hóa Kerma/Napatan rộng lớn hơn. Thành phố này thậm chí còn xuất hiện trong các ghi chép của Ai Cập thời Tân Vương quốc và trong các văn bản Hy Lạp. Herodotus (thế kỷ thứ 5 trước Công nguyên) mô tả Meroe (là “thành phố mẹ của Ethiopia”) với những chi tiết huyền thoại: ông đề cập đến “suối nguồn trường sinh” của nó và rằng tù nhân bị xiềng xích ở đó. xiềng xích vàng Bởi vì đồng được coi là quá quý giá. Mặc dù mang tính bán thần thoại, nhưng ghi chép của Herodotus xác nhận rằng Meroe đã được biết đến rộng rãi trong thời cổ đại.
Các nhà khảo cổ học chia thời kỳ chiếm đóng của Meroe thành ba giai đoạn chính:
Vào thời kỳ đỉnh cao, Meroe là một thành phố phát triển mạnh mẽ. Những tàn tích (trải rộng khoảng 10 km²) cho thấy... khu hoàng gia có tường bao quanh (Một thành trì hình chữ nhật có kích thước khoảng 200×400 m được bao quanh bởi những bức tường dày) nằm giữa các gò đất dân cư và khu công nghiệp. Các công trình bằng đá tảng và gạch bùn lấp đầy khu vực hoàng gia: cung điện, hội trường và Đền thờ Amun (khu M260, ngôi đền lớn nhất). Bên ngoài bức tường là những con đường rộng và khu dân cư (các gò đất “Bắc” và “Nam”) với đầy những ngôi nhà gạch bùn, xưởng và lò luyện sắt. Hàng loạt kim tự tháp – nghĩa địa của thành phố – trải dài trên sa mạc phía đông khu định cư. Một mạng lưới giếng, bể chứa và hồ chứa nước bằng đất (hafirs) thu gom nước mưa, phục vụ cả việc tưới tiêu và các nghi lễ.
Meroe không trở thành trung tâm của Kush một cách ngẫu nhiên. Vào thế kỷ thứ 7-6 trước Công nguyên, các pharaoh thời Hậu kỳ của Ai Cập đã tiến về phía nam. Khoảng năm 591 trước Công nguyên, Pharaoh Psamtik II Tôi hiểu rồi, bị sa thải.Meroe, kinh đô lúc bấy giờ của Kush. Để đối phó, Vua Aspelta và những người kế vị ông dần dần chuyển trung tâm quyền lực về Meroe. Về mặt chiến lược, điều này rất hợp lý: Meroe nằm xa Ai Cập hơn, ở "vùng rìa vành đai mưa mùa hè", có nghĩa là nền nông nghiệp địa phương ổn định hơn, và nằm trên vùng đất màu mỡ. quặng sắt Các mỏ khoáng sản và rừng gỗ cứng – nguồn tài nguyên vô cùng quan trọng đối với ngành luyện kim nổi tiếng của vương quốc. Nơi đây cũng gần hơn với các tuyến đường thương mại Biển Đỏ, tạo điều kiện thuận lợi cho việc giao thương với Ả Rập và các vùng khác. Trong suốt thế kỷ thứ 5 đến thế kỷ thứ 4 trước Công nguyên, tầm quan trọng chính trị của Meroe tăng lên khi các khu phức hợp hoàng gia, đền thờ và cung điện được xây dựng.
Đến thế kỷ thứ 3 trước Công nguyên, Meroe đã hoàn toàn vượt qua Napata để trở thành thành phố hoàng gia. Giống như việc dịch chuyển bàn cờ, chế độ quân chủ Kushite đã lặng lẽ di dời các địa điểm chôn cất cùng với Vua Arkamani (Ergamenes I, khoảng năm 270 trước Công nguyên). Sau ông, các vị vua đã xây dựng kim tự tháp của họ tại Meroe thay vì Nghĩa địa Nuri của Napata. (Truyền thuyết kể rằng sự thay đổi này xảy ra khi Ergamenes thách thức các thầy tế của Napata, tượng trưng cho việc tàn sát họ, mặc dù câu chuyện có lẽ phản ánh sự chuyển giao quyền lực khỏi quần thể đền thờ của Napata.) Với chế độ quân chủ và giới tăng lữ thống nhất ở Meroe, Napata chỉ còn giữ lại chức năng thờ cúng tàn dư trong một thời gian, tập trung vào ngôi đền Amun cổ ở Gebel Barkal.
Khảo cổ học hé lộ sự chuyển đổi này. Bên trong khu vực hoàng gia của Meroe có một công trình lớn. Đường rước (Một đại lộ rộng lớn chạy theo hướng đông-tây) dẫn đến Đền thờ Amun và các đền thờ khác. Dọc theo tuyến đường này có các đền thờ nhỏ và các tòa nhà hành chính. Bao quanh Thành phố Hoàng gia có tường bao cao (với các quần thể cổng được xác định gần cổng Kassala), các cuộc khai quật đã phát hiện ra các cung điện có sân trong và các chồng khối đá được khắc chữ hoàng gia. Bản thân bức tường thành bằng gạch bùn đã được theo dõi hơn 200 mét với các cổng, cho thấy một khu vực kiên cố giống như pháo đài. Ngay bên ngoài bức tường này là cái gọi là Nhà tắm Hoàng gia, một khu phức hợp tắm rửa nghi lễ lớn với một hồ bơi sâu (7,25 m) và sân trong có hàng cột – có thể được xây dựng để tận dụng lũ lụt hàng năm của sông Nile cho việc tưới tiêu hoặc các nghi lễ.
So sánh ngắn gọn về Napata vs Meroe Điều này thể hiện rõ sự thay đổi:
Tính năng | Napata (trước năm 600 TCN) | Meroe (sau năm 600 trước Công nguyên) |
Vai trò | Thủ đô tôn giáo (Đền Amun) | Thủ đô hành chính và hoàng gia |
Địa điểm chôn cất đã biết | Kim tự tháp hoàng gia ở Nuri | Kim tự tháp hoàng gia tại Meroe (Nghĩa trang phía Bắc, phía Nam) |
Tài nguyên | Khu vực rừng hạn chế | Quặng sắt dồi dào, rừng gỗ cứng |
Bối cảnh địa lý | Gần đục thủy tinh thể thứ 4 | Giữa thác nước thứ 5-6, vùng bán khô hạn (phụ thuộc vào nước mưa) |
Tiếp cận thương mại | chỉ có thương mại sông Nile | Các tuyến đường sông Nile và Biển Đỏ |
Napata chưa bao giờ thực sự bị bỏ hoang; ngay cả trong thời La Mã, các vị vua Kushite vẫn hành hương đến đó. Nhưng trong khoảng tám thế kỷ, Meroe là trung tâm quyền lực của người Kushite.Các nhà sử học cho rằng có ba nhóm chính. Thời kỳ Meroitic (Thời kỳ đầu, giữa, cuối) dựa trên sự khác biệt về nghệ thuật và nghi thức mai táng. Các vị vua Meroitic cuối thời kỳ (như Amanitore, thế kỷ 1 sau Công nguyên) tiếp tục xây dựng những công trình hoành tráng trong thành phố hoàng gia.
Không thể bàn luận trọn vẹn về Meroe nếu thiếu đi yếu tố này. kim tự thápTại thung lũng sông Nile, Meroe có mật độ di tích lớn nhất bên ngoài Ai Cập. Khu nghĩa địa hoàng gia phía đông thành phố được chia thành ba nghĩa địa (Bắc, Nam và Tây nhỏ hơn). Trong đó có khoảng... năm mươi Các lăng mộ kim tự tháp hoàng gia, mỗi lăng mộ đánh dấu một vị vua hoặc nữ hoàng của Kush. (Ngược lại, thời kỳ triều đại của Ai Cập chỉ xây dựng tổng cộng vài chục kim tự tháp lớn; riêng Meroe đã sánh ngang với con số đó.) Ngoài ra, hàng loạt kim tự tháp nhỏ hơn (dành cho quý tộc và quan chức cấp cao) nằm rải rác trên sa mạc xung quanh. Nhìn chung, địa điểm này chứa đựng... hơn 200 Các ngôi mộ hình kim tự tháp với nhiều kích cỡ khác nhau.
Những cái này Kim tự tháp Nubia Chúng trông khá khác biệt so với những công trình ở Ai Cập. Trong khi Kim tự tháp Giza vươn cao với góc nghiêng khoảng 52°, thì các kim tự tháp ở Meroe lại nghiêng nhiều hơn. dốc hơn (thường có góc nghiêng 70° trở lên) và nhọn hoắt. Chúng được xây bằng các khối đá sa thạch địa phương (và một số gạch bùn) thay vì đá vôi, với phần đế hẹp và đỉnh cao. Chỉ một vài ngọn tháp cao hơn 30 m (khoảng 100 ft). Đối với người quan sát, chúng trông giống như những ngọn tháp mảnh mai, thanh lịch nổi bật trên nền trời. Nhiều ngọn tháp có đỉnh bị vỡ – không phải do thiết kế mà do bị phá hoại. Các nhà thám hiểm đầu thế kỷ 19 đã cướp bóc tại chỗ; phần đỉnh của nhiều kim tự tháp đã bị cố tình phá hủy để tiếp cận các phòng hoàng gia.
| Diện mạo | Kim tự tháp Giza (Ai Cập) | Kim tự tháp Meroe (Sudan) |
|---|---|---|
| Được xây dựng | Khoảng thế kỷ 26 trước Công nguyên (Ai Cập thời Cổ Vương quốc) | khoảng năm 300 trước Công nguyên – năm 350 sau Công nguyên (thời kỳ Kushite) |
| Chiều cao | ~147 m (Kim tự tháp lớn của Khufu) | ~20–30 m (lên đến ~100 ft) |
| Góc dốc | ~51,9° | Dốc hơn (khoảng 65–75°) |
| Vật liệu | Lõi đá vôi với lớp đá ốp mịn. | Khối đá sa thạch và gạch bùn |
| Số (hoàng gia) | 3 kim tự tháp lớn (Khufu, Khafre, Menkaure) | ~50 kim tự tháp hoàng gia |
Mặc dù có kích thước nhỏ hơn, các kim tự tháp Kushite phản ánh các nghi lễ tang lễ phức tạp. Mỗi lối vào lăng mộ dẫn đến nhiều phòng ngầm. Các vị vua và hoàng hậu được chôn cất cùng với nhiều đồ tùy táng quý giá – vàng, đồ trang sức, đồ gốm và thậm chí cả những cỗ xe ngựa được nhà văn Hy Lạp Diodorus mô tả. Các dòng chữ khắc và phù điêu trang trí nhiều phòng chôn cất, thể hiện người quá cố trước các vị thần như Isis hay Apedemak. Ví dụ, một bia đá trên tường thế kỷ 1 sau Công nguyên ở Nghĩa địa phía Bắc mô tả Hoàng hậu Shanakdakhete dưới một vòm cột trang trí công phu, một minh chứng sống động cho nghệ thuật Kushite.
Ba khu vực nghĩa trang này tự tạo thành những khu dân cư riêng biệt:
Những kim tự tháp này chứng minh rằng Meroe thực sự là một trung tâm văn minh. “Rome của châu Phi” Trong bối cảnh toàn cầu, các nhà sử học Hy Lạp và La Mã nhận thấy rằng các thành phố của người Kushite có quy mô tương đương với các thành phố của họ. Như Viện Smithsonian đã lưu ý, “Each [Meroitic] structure has distinctive architecture that draws on local, Egyptian and Greco-Roman decorative tastes — evidence of Meroe’s global connections.”Trong những năm gần đây, các nhà khảo cổ thậm chí còn đang tái tạo lại mô hình về diện mạo có thể có của thành phố: một đô thị sa mạc với những ngôi đền được bao quanh bởi tượng nhân sư, các quần thể cung điện lợp ngói vẽ, và hàng trăm kim tự tháp sa mạc mọc lên giữa những khu vườn chà là. Những sự tái tạo này, dù giàu trí tưởng tượng, nhắc nhở chúng ta rằng Meroe từng là một thành phố sống động, chứ không chỉ là những tàn tích.
Ngoài các kim tự tháp, Meroe còn có nhiều đền thờ linh thiêng và các công trình công cộng phản ánh sự pha trộn độc đáo giữa văn hóa Ai Cập và văn hóa bản địa. Các cuộc khai quật và khảo sát đã xác định được hàng chục công trình kiến trúc. Đền Amun (M260) Tọa lạc tại trung tâm của Khu Hoàng Gia. Được dành riêng cho vị thần vĩ đại Amun-Ra của Ai Cập (người Kushite coi ông ta ngang hàng với vị thần sáng tạo của họ), ngôi đền này là trung tâm tâm linh của kinh đô. Nghiên cứu hiện đại xác nhận rằng M260 là... Ngôi đền Kushite lớn thứ hai từng được xây dựng (Chỉ có đền Amun ở Jebel Barkal thuộc Napata là lớn hơn). Cổng vào với tháp lớn và sân trong rộng mở (ban đầu được bao quanh bởi các tháp cổng cao 4 mét) dẫn vào một loạt các sảnh có cột và một điện thờ. Nhiều bức tường vẫn còn lưu giữ những cảnh vẽ về các vị vua và thần linh. Các bia khắc ghi lại lễ vật dâng cúng của Vua Natakamani và Hoàng hậu Amanitore (thế kỷ 1 sau Công nguyên) trong sân. Ngôi đền được xây dựng trong hai giai đoạn chính: giai đoạn đầu tiên, hoàn thành vào năm... Thế kỷ 1 trước Công nguyênvà các điện thờ, đền thờ bổ sung được xây dựng bởi nhiều vị vua khác nhau qua các thời kỳ. Thế kỷ 1-3 sau Công nguyênNhư vậy, cũng giống như các kim tự tháp, đền thờ Amun phát triển cùng với sự thịnh vượng của thành phố.
Các vị thần khác cũng có đền thờ riêng. Đền Apedemak (Sư tử) (M6) Nằm ngay phía đông Thành phố Hoàng gia. Apedemak là một vị thần đặc trưng của người Nubia – một vị thần chiến tranh đầu sư tử với những đặc điểm của Ai Cập. Ngôi đền nhỏ Đền Sư Tử (Địa điểm M6) bao gồm hai phòng liền kề bên trong một công trình đá được trang trí công phu. Các phù điêu chạm khắc hình bàn chân sư tử vẫn còn trên tường, và một bia đá khắc tên giáo phái Apedemak. Các bức tượng được tìm thấy (hiện đang được trưng bày trong bảo tàng) bao gồm các nhân vật hoàng gia được bao quanh bởi những con sư tử đang nhảy. Các hình vẽ graffiti cổ đại mô tả... Đền Mặt Trời (thực ra là một tòa nhà cũ hơn) ở gần đó, mặc dù cái tên đó là một tên gọi sai lầm từ thế kỷ 19.
Một địa điểm nổi bật là Tòa nhà M250, thường được gọi là "Đền Mặt Trời" theo truyền thuyết cổ điển. Trên thực tế, nó được xây dựng vào năm 1960. Thế kỷ 1 trước Công nguyên Được xây dựng bởi Hoàng tử Akinidad, có lẽ là một đền thờ địa phương. M250 nằm trên một bậc thềm lớn được nâng cao, có lối lên bằng cầu thang cao. Trên đỉnh bậc thềm là một cella (nơi thờ tự bên trong) được bao quanh bởi một sân trong có hàng cột. Các nhà khảo cổ đã phát hiện ra một chiếc đồng hồ mặt trời bằng gỗ hình sư tử ở đó (có thể là biểu tượng thờ cúng mặt trời) và các cột theo phong cách Hy Lạp-La Mã – cho thấy người Kushite đã pha trộn các nền văn hóa như thế nào. M250 thực chất được xây dựng trên tàn tích của một nhà nguyện trước đó từ thế kỷ thứ 6 trước Công nguyên do Vua Aspelta xây dựng, cho thấy các địa điểm linh thiêng đã được tái sử dụng qua nhiều thế kỷ.
Gửi tới phía bắc thành phố nói dối Đền M600 (Đền Isis)Ngôi đền này ban đầu được dành riêng cho nữ thần Isis của Ai Cập. Sau đó, nó được cải tạo thành một nhà thờ Thiên chúa giáo thời Trung cổ, nhưng nền móng của nó cho thấy một khu thánh đường gồm hai gian. Ở trung tâm là một sàn bàn thờ lát gạch men. Các hiện vật được tìm thấy bao gồm một bia đá của Vua Teriteqas (cuối thế kỷ thứ 3 trước Công nguyên) và những bức tượng đá lớn của các vị thần Nubia Sebiumeker và Arensnuphis, từng trang trí cho ngôi đền. (Sebiumeker, thường được miêu tả với đầu chó, gắn liền với sự sinh sản và thế giới bên kia; Arensnuphis là một vị thần sư tử từ Thượng Nubia.)
Một trong những khám phá đáng ngạc nhiên nhất tại Meroe là... cái gọi là “Nhà tắm Hoàng gia”Năm 1912, nhà khảo cổ học John Garstang đã phát hiện ra một khu phức hợp tắm lớn (M195) bên trong Thành phố Hoàng gia. Khu phức hợp này có một hồ bơi hình chữ nhật sâu (khoảng 7,25 m) với một đài phun nước, được bao quanh bởi một sân trong có hàng cột. Các công nhân đã tìm thấy các phù điêu bằng đá, gạch men và bức tượng một vị hoàng tộc nằm (béo phì) – ban đầu được cho là một vị vua trên ghế dài. Trong nhiều năm, Garstang tin rằng đó là một nhà tắm riêng giống như những nhà tắm ở Rome. Ngày nay, các học giả lại nghiêng về giả thuyết khác: khu phức hợp này có thể là một... đền thờ nước nghi lễCông trình này gắn liền với chu kỳ lũ lụt hàng năm của sông Nile và các nghi lễ nông nghiệp. Nói cách khác, nó có thể là một ngôi đền thờ Hapi (thần sông Nile) chứ không phải là một bồn tắm theo nghĩa đen. Dù sao đi nữa, những tàn tích – hiện đã được chôn vùi lại để bảo vệ – bao gồm các bức tường được vẽ tranh tường rực rỡ và các cột theo phong cách Meroitic, bằng chứng về trình độ nghệ thuật cao trong kiến trúc công cộng.
Một số đền thờ và tượng đài nhỏ hơn hoàn thiện bức tranh tổng thể. Dọc theo trục rước lễ chính là các sảnh vào có cột và bàn thờ, nhiều nơi ngày nay chỉ còn lại những bức tường cụt. Trên gò đất phía bắc, các nhà khảo cổ đã tìm thấy các lò nung gốm và lò luyện sắt – bằng chứng về hoạt động công nghiệp của Meroe (xem phần tiếp theo). Phía tây của Thành phố Hoàng gia là một giếng khoan trong đá và các hồ chứa nước (hafirs) cho thấy công nghệ quản lý nước tiên tiến. Tóm lại, Meroe không phải là một tàn tích hoang mạc thưa thớt; nó là một trung tâm đô thị sầm uất., với mọi hình thức kiến trúc công cộng từ cung điện đến xưởng sản xuất đến các đền thờ trang trọng.
Nghệ thuật và các bản khắc của Meroe cho thấy quyền lực không chỉ thuộc về nam giới. Chế độ kế vị của người Kushite theo dòng mẫu hệ, và Kandake (thường được hiển thị) Candace (Trong tiếng Hy Lạp) – tước hiệu dành cho các mẫu hậu hoặc hoàng hậu trị vì – nổi tiếng về khả năng lãnh đạo quân sự và chính trị. Người huyền thoại nhất trong số họ là Nữ hoàng Amanirenas. . . . Như đã nói ở trên, vào khoảng năm 23 trước Công nguyên, Amanirenas đã dẫn đầu một cuộc xâm lược vào Ai Cập thuộc La Mã, được cho là đã cướp phá Aswan (Syene) và các thành phố khác. Strabo, nhà địa lý học người Hy Lạp, đã mô tả Amanirenas là “Một người phụ nữ có vẻ nam tính và bị mù một mắt.”Mặc dù bị thương, bà vẫn chỉ huy khoảng 30.000 chiến binh và đánh bại quân La Mã ngay trong vòng đầu tiên. Một trong những chiến lợi phẩm của bà là bức tượng đầu bằng đồng lớn của Hoàng đế Augustus, lấy được (từ Thebes hoặc Philae) và mang về Meroe. Như một sự sỉ nhục cuối cùng, Amanirenas chôn cái đầu đó dưới bậc thang của đền thờ chiến thắng của bà ở Meroe, sao cho mỗi tín đồ đều giẫm lên đầu hoàng đế La Mã. (Phần đầu sau đó đã bị các đặc vụ Anh cướp đi vào năm 1820 và hiện đang được lưu giữ tại London.)
Các nữ hoàng của Meroe cai trị công khai. Amanirenas được kế vị bởi... Amanitore và Natakamani (Cuối thế kỷ 1 trước Công nguyên/sau Công nguyên), một cặp vợ chồng cùng nhiếp chính đã xây dựng nhiều công trình kiến trúc ở cả Napata và Meroe. Các phù điêu cho thấy Amanitore cầm kiếm trong các cảnh diễu hành. Một người khác, Shanakdakheto (khoảng 170–150 trước Công nguyên), đã dựng lên kim tự tháp lớn nhất ở Meroe (Beg.N.27) và được miêu tả trên đó như một chiến binh. Truyền thuyết trong Tân Ước về thái giám hoàng hậu Candace của Ethiopia có lẽ đề cập đến một trong những nữ hoàng Meroe này.
Những cái này Candace Điều này nhấn mạnh tính chất đặc thù của xã hội Kush. Không giống như Ai Cập hay La Mã, nơi phụ nữ hiếm khi một mình nắm giữ ngai vàng, Kush thường có các nữ hoàng trị vì. Điều này thể hiện rõ trên các công trình kiến trúc: các bức tường đền thờ thường xuyên cho thấy các vị vua và nữ hoàng cùng chia sẻ vinh dự, và ngôn ngữ của các dòng chữ khắc coi các nữ hoàng như... những người trị vìKhông chỉ là những người phối ngẫu. Khi Đế chế La Mã đàm phán hòa bình sau các cuộc chiến tranh, họ đã nhượng bộ cho Amanirenas với tư cách là người ngang hàng với Kush.
Ngoài Amanirenas, các chiến binh của Meroe còn bao gồm cả những người lính bình thường. Các cuộc khai quật đã phát hiện ra... hàng ngàn mũi tên sắt và hơn năm mươi ngôi mộ ngựa, cho thấy đó là nơi chôn cất các đơn vị kỵ binh. Các dòng chữ khắc ca ngợi người Kushite là "những cung thủ tài ba", và các hiện vật bao gồm cung tên composite uốn cong kiểu mà người xưa đã ghi nhận ở người Ethiopia. Vì vậy, khi La Mã đối đầu với người Kushite, họ đã gặp phải một nền văn minh độc lập mạnh mẽ với sức mạnh quân sự huyền thoại.
Sự giàu có của Meroe không phải là ngẫu nhiên: nó được xây dựng trên tài nguyên và thương mại. Một nhà địa lý Hy Lạp đương thời, Strabo, đã kinh ngạc trước "sắt từ Ethiopia" mà ông tìm thấy ở Kush, gọi nó là bạc vì màu sắc của nó. Ông ghi lại rằng vương quốc Kushite đã sản xuất ra... vàng, đồng, sắt, gỗ mun và các mặt hàng xuất khẩu khácThực tế, khảo cổ học hiện đại đã xác nhận rất nhiều bằng chứng. các địa điểm luyện sắt Khắp Meroe. Ở vùng ngoại ô thành phố và những ngọn đồi gần đó, các nhà khảo cổ đã lập bản đồ hàng chục hố lò nung và những đống xỉ khổng lồ. Vào bất kỳ thời điểm nào, hàng nghìn tấn xỉ sắt (chất thải dạng thủy tinh từ quá trình luyện kim) nằm rải rác khắp nơi - điều này đã mang lại cho Meroe biệt danh đó. “Birmingham của châu Phi.” Các nghệ nhân Meroitic chế tạo kiếm, công cụ và dụng cụ nông nghiệp, sau đó buôn bán chúng với Ai Cập và các vùng khác.
Thương mại cũng vô cùng quan trọng. Meroe nằm ở đầu mối của các tuyến đường giao thương châu Phi. Phía nam thành phố là thảo nguyên Butana màu mỡ, nơi nông dân trồng lúa miến, kê và chăn nuôi gia súc. Về phía tây và nam, các tuyến đường caravan đi qua từ vùng Sahel. Các thương nhân của Meroe gửi ngà voi, lông đà điểu, da thuộc và nhựa cây arabic về phía bắc đến Ai Cập. Về phía đông, các đoàn caravan đến bờ biển Biển Đỏ (các cảng của Ethiopia thuộc Aksum), kết nối Meroe với các thị trường Ấn Độ Dương. Tiền xu và cân đo của người Kushite cho thấy hoạt động thương mại sôi nổi với Ả Rập và Ấn Độ.
Nông nghiệp là trụ cột của tất cả. Mặc dù nằm ở vùng bán sa mạc, Meroe lại có hệ thống thủy lợi tiên tiến. Các bể chứa nước ngầm lớn và hồ chứa hafir thu gom nước lũ theo mùa. Nước lũ của sông Nile – ngay cả ở khúc uốn cong thượng nguồn sông Nile Xanh này – được dẫn đến các vườn chà là và vườn rau. Các nghiên cứu khảo cổ thực vật (về phấn hoa và hạt giống) cho thấy các cánh đồng kê, lúa mạch và đậu xung quanh thành phố. Các tác phẩm điêu khắc và phù điêu mô tả các quá trình của sông và cảnh thu hoạch, cho thấy tầm quan trọng của nông nghiệp. Trong các nghi lễ đăng quang, các vị vua được thể hiện với những bó lúa và cừu – biểu tượng của sự sung túc và lòng mộ đạo.
Một sản phẩm của sự đổi mới này là Chữ viết Meroitic, chủ yếu được sử dụng cho các văn khắc hoàng gia và văn bản hành chính. Hệ thống chữ viết này bắt nguồn từ chữ tượng hình Ai Cập nhưng được rút gọn rất nhiều. Điều quan trọng là, các học giả hiện đại đã đã giải mã Meroitic biển báo (ánh xạ chúng sang âm thanh). Tuy nhiên, ngôn ngữ Meroitic cơ bản vẫn còn là một bí ẩn. Các nhà ngôn ngữ học có thể đọc chữ viết theo ngữ âm, nhưng việc dịch các từ vẫn còn khó khăn. Tóm lại, chúng ta có thể nghe Những gì người Meroite viết ra không phải lúc nào cũng được hiểu rõ. Điều này phần nào giải thích tại sao phần lớn lịch sử của Kush phải được suy luận từ khảo cổ học và các nguồn bên ngoài.
Ngoài các vị vua và đền thờ, cuộc sống của người dân thường ở Meroe như thế nào? Khảo cổ học hé lộ những chi tiết đời thường đáng ngạc nhiên. Các ước tính cho thấy rằng... Thành phố hoàng gia có lẽ là nơi sinh sống của 9.000–10.000 cư dân. ở thời kỳ đỉnh cao. Tất nhiên, không phải tất cả đều là hoàng tộc: nhiều người là thợ thủ công, thầy tu, người ghi chép và quản trị viên. Phần lớn người Kushite sống trong các làng mạc và trang trại xung quanh Butana – nhưng một cộng đồng đáng kể tập trung quanh bức tường của Meroe.
Nhà ở và đường phố: Các cuộc khai quật trên gò đất phía Bắc và phía Nam (ngay bên ngoài thành trì) đã phát hiện hàng trăm ngôi nhà nhỏ bằng gạch bùn. Nhiều ngôi nhà chỉ có một phòng; các gia đình giàu có hơn có những khu nhà nhiều phòng. Tường nhà được làm bằng gạch bùn phơi khô trên nền đá. Một số bức tường bên trong được quét vôi trắng, cho thấy có trang trí bằng tranh vẽ. Các mảnh phù điêu cho thấy những ngôi nhà có mái tranh hoặc mái lợp bằng lau sậy. Các con đường chạy giữa các gò đất hẹp và có thể không được lát đá. Các mảnh gốm vỡ trong sân sau cho thấy các hoạt động sinh hoạt gia đình: chum nấu ăn, bát và các vật chứa ngũ cốc.
Chế độ ăn uống và thực phẩm: Chế độ ăn của người Meroitic chủ yếu dựa trên ngũ cốc. Cháo kê và cháo lúa miến là lương thực chính. Các nghiên cứu về cặn lipid trên đồ gốm và xương bò cho thấy việc tiêu thụ nhiều sản phẩm từ sữa: sữa, pho mát và bơ chiếm phần lớn. Các đàn gia súc như bò, cừu, dê và lợn cung cấp thịt và mỡ. Rau (các loại đậu, hành tây) được trồng trong vườn, trong khi cây chà là (được thấy trong các phù điêu đền thờ) được coi là trái cây hoàng gia quý giá. Thú rừng và cá có lẽ chỉ là những thực phẩm bổ sung nhỏ, do môi trường sống bán khô hạn. Các bản khắc cũng đề cập đến việc dâng mật ong và bia trong đền thờ – ngụ ý rằng mật ong có sẵn từ nghề nuôi ong và việc lên men ngũ cốc rất phổ biến.
Công việc và ngành nghề: Nhiều người dân Meroe là thợ thủ công và công nhân. Trong các xưởng tại gia, họ dệt vải lanh thô và làm đồ da. Nhưng ngành công nghiệp chính là luyện kim: thợ rèn nấu chảy sắt trong các hố chứa xỉ ở rìa thành phố. Từ những người thợ rèn của Meroe, họ chế tạo ra các công cụ giúp thúc đẩy nông nghiệp, khai thác gỗ (để xây dựng đền thờ) và vũ khí phòng thủ. Các nghệ nhân cũng chế tác vàng và đồng thành đồ trang sức cho giới thượng lưu – ví dụ, vòng cổ và vòng tay bằng vàng được tìm thấy trong các lăng mộ của nữ hoàng.
Xã hội và gia đình: Địa vị xã hội ở Meroe thuộc Kushite thường mang tính cha truyền con nối nhưng cũng khá linh hoạt. Các thành viên của các gia tộc hoàng gia và tầng lớp tăng lữ sống trong thành phố có tường bao quanh; thợ thủ công và thương nhân chủ yếu sống ở các gò đất vệ tinh. Xã hội Nubia coi trọng quan hệ họ hàng và bộ lạc, nhưng cũng có các tầng lớp được xác định rõ ràng. Các bản khắc ghi lại các tước hiệu như... “Thị trưởng Meroe” hoặc “Thầy tế của Apedemak”Điều này cho thấy vai trò của họ trong bộ máy hành chính. Điều thú vị là, sự hiện diện của nhiều hài cốt nữ với những vết thương do chiến đấu cho thấy phụ nữ cũng tham gia chiến đấu – phù hợp với truyền thống về các nữ hoàng chiến binh.
Tôn giáo và văn chương: Tôn giáo thấm nhuần vào đời sống thường nhật. Mọi người đều tham gia các lễ hội địa phương – ví dụ, “Lễ hội Thống nhất Hai Vùng đất” (một phiên bản Tết Nguyên đán của Ai Cập theo truyền thống Kushite) được tổ chức tại đền Amun. Các vị thần lớn nhỏ đều có nơi thờ phụng riêng: người ta đã tìm thấy các bàn thờ gia đình dành cho Isis hoặc Bes trong thành phố. Và những công dân biết chữ (ít nhất là giới thượng lưu) đã viết bằng chữ Meroitic trên các mảnh gốm vỡ (ostraca) để ghi chép thư từ và sổ sách, mặc dù hầu hết các văn bản đó vẫn chưa được giải mã. Các bia đá gần đền thờ cho thấy rằng việc biết chữ chủ yếu là độc quyền của giới thượng lưu (các thầy tế và người ghi chép) ở Meroe.
Ghi chú lịch sử: Du khách thời cổ đại đã kinh ngạc trước sự trù phú của người Kushite. Diodorus Siculus viết rằng Kush là “một vùng đất giàu có và trù phú” với “mùa màng bội thu”.
Vào cuối thế kỷ thứ 3 sau Công nguyên, vận mệnh của Meroe suy yếu. Đế chế bành trướng quá mức và xuất hiện những kẻ thù mới. Ở Nubia, các bộ lạc du mục (người Blemmy) tiến xuống từ phía bắc, dần dần làm suy yếu quyền kiểm soát của người Kushite dọc theo sông Nile. Về phía đông nam, Vương quốc Aksum ở Ethiopia ngày càng hùng mạnh. Theo các bản khắc và truyền thuyết, vị vua Aksumite... Một trăm (hoặc Ousanas) đã phát động các cuộc xâm lược vào Kush vào khoảng năm 330–350 sau Công nguyên. Các di tích Napatan tại Gebel Barkal và một nhà thờ đổ nát ở Dangeil cho thấy bằng chứng về sự cướ bóc trong các cuộc đột kích này. Đến năm 350 sau Công nguyên, chính Meroe đã bị tàn phá. Các nhà khảo cổ đã tìm thấy các dòng chữ Hy Lạp (có niên đại giữa thế kỷ thứ 4) tuyên bố "Vua Ezana đã chinh phục Meroe". Các đền thờ của thành phố hoàng gia đã bị cướp bóc kim loại và đồ vật quý giá, và ít nhất một tin đồn sau này cho rằng những kẻ phá hoại đã vặn xoắn và nghiền nát các xác ướp hoàng gia.
Bất chấp cuộc tấn công này, Kush không biến mất ngay lập tức. Những cộng đồng nhỏ vẫn tồn tại. Các khu chôn cất trong những cồn cát sa mạc Meroe tiếp tục đến thế kỷ thứ 5, mặc dù với quy mô nhỏ hơn nhiều. Nữ hoàng Amanipilade, người trị vì khoảng năm 300 sau Công nguyên, đã để lại một trong những khu chôn cất hình kim tự tháp cuối cùng được biết đến (Beg. N.25) trước khi triều đại suy tàn. Các cộng đồng rải rác của người Kush và các bộ lạc đồng minh vẫn tồn tại ở vùng Butana, thậm chí còn chấp nhận Cơ đốc giáo trong những thế kỷ sau đó. Nhưng vương quốc hùng mạnh tập trung ở Meroe đã biến mất. Đến khoảng năm 420 sau Công nguyên, nhà nước Kush về cơ bản đã tuyệt chủng.
Sau thảm họa, các công trình kiến trúc của Meroe bị bỏ hoang. Người dân địa phương lấy đá để xây nhà mới ở Begrawiya. Các vương quốc Nubia theo đạo Cơ đốc ở phía bắc (Makuria và Alodia) coi tàn tích của Meroe như một nơi linh thiêng hoặc có phép thuật, nhưng không bao giờ tái sử dụng chúng cho các dự án lớn. Trong suốt 1.500 năm tiếp theo, thành phố dần bị gió sa mạc vùi lấp. Vì vậy, Meroe dần biến mất khỏi ký ức của người dân, dẫn đến nhiều thế kỷ bị lãng quên.
Làm thế nào mà một nền văn minh vĩ đại như vậy lại trở thành một chú thích nhỏ trong lịch sử? Một phần câu trả lời nằm ở khảo cổ học thế kỷ 19. Khi người châu Âu lần đầu tiên tình cờ phát hiện ra Meroe (một đoàn thám hiểm người Pháp đã tái khám phá các kim tự tháp vào năm 1821, được công bố vào năm 1826), họ cho rằng những tàn tích này chỉ là những điều kỳ lạ. Các học giả thiếu bối cảnh: chữ viết Meroitic không thể đọc được, vì vậy không có biên niên sử nào sẵn có. Nhiều nhà nghiên cứu thời kỳ đầu (như Karl Richard Lepsius) tập trung vào Ai Cập và chỉ sau đó mới chuyển sự chú ý sang Sudan. Đôi khi họ xác định sai niên đại hoặc hiểu sai các di tích, coi Meroe chỉ là một vùng hẻo lánh trong lịch sử Ai Cập. Các đền thờ Napatan (kiểu Ai Cập) ở Jebel Barkal và các kim tự tháp thời La Mã sau này ở Napata nhận được nhiều sự chú ý hơn. Những tàn tích bị gió quật nghiêng ngả của Meroe, cách bất kỳ thị trấn lớn nào 200 km, đơn giản là nhận được ít sự quan tâm hơn.
Trong giới học thuật, những định kiến đóng một vai trò quan trọng. Trong phần lớn thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, các nhà Ai Cập học châu Âu và Mỹ coi các quốc gia châu Phi như là bản sao của các mô hình “cổ điển”. Các ấn phẩm thường đề cập đến Kush như một bản sao nhạt nhẽo của Ai Cập. Quan điểm cho rằng châu Phi “không có lịch sử” trước khi người châu Âu đến đã góp phần vào sự bỏ quên này. Ngay cả khi nhà khảo cổ học người Anh John Garstang khai quật Meroe vào năm 1909–1914, những phát hiện của ông cũng chậm được đưa vào các sách giáo khoa chính thống. Mãi đến giữa thế kỷ 20, khi các học giả như Bruce Trigger và George Reisner ghép nối lại bức tranh toàn cảnh hơn, nền văn minh Kushite mới được công nhận.
Yếu tố hiện đại là vị trí địa lý. Việc Sudan phát hiện ra dầu mỏ muộn và hàng thập kỷ xung đột đã hạn chế du lịch và nguồn tài trợ. So với danh tiếng của kim tự tháp Ai Cập, Meroe vẫn còn khá xa xôi. Cho đến gần đây, chỉ có các nhà nghiên cứu tận tâm và những du khách ưa mạo hiểm mới biết đến nó. Chữ viết một phần của Meroe vẫn chưa được giải mã; thiếu lịch sử dễ đọc, sự quan tâm thông thường đã giảm sút.
In sum, Meroe was “forgotten” by Western history due to a mix of colonial-era blind spots, geographic isolation, and the difficulty of reading its own records. Now that archaeological work continues and Sudanese scholars reclaim their heritage, Meroe’s story is re-emerging. As one Sudanese advocate quips, “Kush can be Africa’s cultural anchor, its Athens or Rome – a past of which modern Africans can be proud”.
Năm 2011, UNESCO đã ghi danh... “Các địa điểm khảo cổ trên đảo Meroe” Được công nhận là Di sản Thế giới, dựa trên giá trị toàn cầu nổi bật của nó. Danh hiệu này không chỉ công nhận tầm quan trọng toàn cầu của địa điểm mà còn nhấn mạnh sự cần thiết phải bảo vệ. Ngày nay, các di tích của Meroe đang đối mặt với nhiều thách thức. Sudan... xung đột đang diễn ra (từ tháng 4 năm 2023) Tình hình chiến tranh đã gây bất ổn cho đất nước. Mặc dù Meroe nằm cách xa Khartoum, nhưng sự hỗn loạn do chiến tranh gây ra đã làm chuyển hướng các nguồn lực. Các cuộc khảo sát vệ tinh của UNESCO đã bắt đầu giám sát các kim tự tháp để phát hiện nạn cướp bóc và hư hại. May mắn thay, tính đến đầu năm 2025, chưa có cuộc tấn công lớn nào vào Meroe được xác nhận, nhưng nguy cơ khai quật trái phép hoặc bỏ bê di tích là rất cao. Vào tháng 1 năm 2025, hãng thông tấn Anadolu đưa tin rằng du lịch ở Sudan - bao gồm cả Meroe - đã "ngừng hoạt động" do cuộc nội chiến. Người dân địa phương ở Begrawiya gần đó than thở rằng các hướng dẫn viên và người chăn lạc đà đang thất nghiệp trong khi hy vọng thế giới sẽ "khám phá những kho báu ẩn giấu của các kim tự tháp".
Về mặt vật chất, một số kim tự tháp đã bị hư hại. Hàng thập kỷ phong hóa và những nỗ lực khai quật trước đây (như việc dùng thuốc nổ của Giuseppe Ferlini vào những năm 1830) đã khiến nhiều công trình bị đổ nát. UNESCO lưu ý rằng những cơn bão cát dữ dội và nước ngầm đã làm xói mòn các phù điêu. Quan trọng hơn, bom mìn và các cuộc tuần tra quân sự làm phức tạp bất kỳ công việc khảo sát thực địa nào. Cục Cổ vật Sudan, vốn đã thiếu kinh phí và nhân lực ngay cả trong thời bình, đang phải hoạt động quá tải. Các nhóm quốc tế có thể giúp đỡ lại bị cản trở bởi lệnh cấm visa và các lệnh trừng phạt.
Xét về mặt tích cực, hiện đang có những nỗ lực nhằm kỹ thuật số Bảo tồn Meroe. Các tổ chức như The Utopian Cloud (một tổ chức phi chính phủ về di sản của Thụy Sĩ) đã bắt đầu quét 3D các kim tự tháp và đền thờ. Các nhóm người Sudan ở nước ngoài đã phát động các chiến dịch nâng cao nhận thức. Chính phủ Sudan (trước xung đột) đã có kế hoạch xây dựng bảo tàng tại khu di tích Meroe và các chương trình giáo dục, nhưng những kế hoạch này vẫn chưa được thực hiện.
Dành cho những ai đang mơ mộng về những chuyến du lịch trong tương lai: Meroe là xác định vị trí Nằm cách Khartoum khoảng 120 km về phía bắc (theo đường bộ) và cách thị trấn nhỏ Shendi 6 km về phía đông bắc. Tuyến đường tốt nhất theo truyền thống là đi theo đường cao tốc chính từ Khartoum đến Port Sudan (rẽ vào gần làng Wad Ben Naga). Ga xe lửa ở Kabushiya cách các kim tự tháp 5 km. Tại đây không có điện hoặc nước cho khách du lịch – ngoại trừ đèn năng lượng mặt trời do các nhân viên bảo vệ sử dụng. Do thời tiết nóng bức, các chuyến tham quan thường được lên lịch vào sáng sớm hoặc chiều muộn. Các điểm tham quan chính (các kim tự tháp và tàn tích hoàng gia) trải rộng trên một bãi cát dài 2 km về phía đông của làng. Tàn tích của đền Amun và các công trình khác nằm ở phía tây của đường cao tốc.
Những thứ cần mang theo: Khi mở cửa, một chuyến tham quan điển hình đòi hỏi phải có kem chống nắng tốt, nhiều nước uống (không có người bán hàng rong) và một chiếc mũ tốt. Hướng dẫn viên thường yêu cầu du khách đi theo những con đường đã được đánh dấu để bảo vệ những bức tường gạch dễ vỡ. Cần một chút kiên nhẫn: người trông coi tại địa điểm này có thể đốt lửa nhỏ để xua đuổi bão cát trong các chuyến tham quan. Việc chụp ảnh được khuyến khích, nhưng việc leo trèo lên các công trình (từng phổ biến) đã bị cấm để tránh làm hư hại.
An toàn tại công trường: Ngay cả trước năm 2023, các mối nguy hiểm đã bao gồm rắn độc và bọ cạp trong cát. Du khách được khuyên nên mang giày ủng và chỉ tham quan vào ban ngày. Với cuộc xung đột đang diễn ra, các mối nguy hiểm hiện tại bao gồm khả năng bị bắn lạc hoặc bom mìn. Trước chiến tranh, cảnh sát du lịch và lính canh tuần tra Meroe vào ban đêm (có trại tạm bợ tại chỗ) để ngăn chặn nạn cướ bóc. Du khách mới nên kiểm tra xem có biển báo "Khu vực được bảo vệ" nào chỉ khu vực quân sự hay không, mặc dù bản thân khu vực chính không phải là tiền tuyến.
Tiện nghi: Làng Begrawiya không có khách sạn; khách du lịch thường cắm trại trong lều hoặc quay trở lại Shendi (nơi có các khách sạn cơ bản). Tính đến năm 2025, không có dịch vụ du lịch nào (hướng dẫn viên, khu cắm trại) hoạt động chính thức do tình hình an ninh bất ổn. Trong điều kiện bình thường, các nhóm du lịch phải xin giấy phép từ cơ quan quản lý cổ vật của Sudan; điều này có thể được khôi phục khi tình hình cho phép.
Tóm lại, một chuyến đi đến Meroe trong tương lai sẽ đòi hỏi sự kiên nhẫn và lên kế hoạch. Tuy nhiên, phần thưởng có thể vô cùng lớn: đứng giữa những kim tự tháp này mang lại sự kết nối sâu sắc với một quá khứ vĩ đại của châu Phi. Như một du khách đã nói, “bước vào Meroe giống như bước vào một nền văn minh khác ở thung lũng sông Nile – vừa quen thuộc lại vừa hoàn toàn mới lạ.”
Các công trình kiến trúc của Meroe đứng sừng sững như những nhân chứng câm lặng cho một nền văn minh từng bị đánh giá thấp trong lịch sử thế giới. Ngày nay, khi Sudan và thế giới nhận thức được những đóng góp của châu Phi, tiếng nói được tái khám phá của Meroe ngày càng mạnh mẽ hơn. Các kim tự tháp và đền thờ của nó – từng bị coi thường như những nhánh phụ của Ai Cập – giờ đây được tôn vinh như những di sản vĩ đại. những biểu hiện độc đáo của thiên tài NubiaCác nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng nền văn minh Kushite, với ngôn ngữ, chữ viết và những đổi mới riêng (trong kiến trúc, luyện kim và quản trị), xứng đáng có một vị trí “trong bàn” của di sản thế giới cổ đại.
Câu chuyện về Meroe nhắc nhở chúng ta rằng lịch sử không chỉ là sự ngẫu nhiên mà còn là sự lựa chọn. Chính địa lý và hành động của con người đã xây dựng nên thành phố này; chính những định kiến và biến động đã suýt xóa sổ nó. Khi tái dựng lại quá khứ của Meroe, chúng ta làm giàu thêm hiểu biết của mình không chỉ về Sudan, mà còn về bức tranh toàn cảnh của nhân loại. Những tượng sư tử nhân sư màu xanh lam và những kim tự tháp cao vút ở đây kể lại câu chuyện về những nữ hoàng và nghệ nhân châu Phi từng coi tất cả những người du hành trên sông Nile như những người bình đẳng. Khi chúng ta ghép nối những bí ẩn của Meroe – thường là theo nghĩa đen, bằng cách ghép các mảnh bia đá vỡ và quét các ký hiệu không thể đọc được – chúng ta đang khôi phục lại một di sản bị lãng quên.
Theo lời nhà khảo cổ học Claude Rilly, “Cũng như người châu Âu coi Hy Lạp cổ đại là mẹ của họ, người châu Phi có thể coi Kush là tổ tiên vĩ đại của họ.” Khi khám phá lại Meroe với cái nhìn mới mẻ và kiến thức hiện đại, thế giới sẽ có được một bức tranh lịch sử chân thực hơn – một bức tranh mà Meroe không còn đứng trong bóng tối của Ai Cập, mà tỏa sáng theo cách riêng của mình.
Hỏi: Thành phố cổ Meroe là gì?
A: Meroe từng là kinh đô của Vương quốc Kush, hưng thịnh từ khoảng năm 600 trước Công nguyên đến năm 350 sau Công nguyên tại vùng đất ngày nay là Sudan. Sau Napata, Meroe trở thành kinh đô của Kush, đóng vai trò là trung tâm tôn giáo, hành chính và thương mại. Ngày nay, các di tích của nó (kim tự tháp, đền thờ, nhà tắm) là Di sản Thế giới được UNESCO công nhận, minh chứng cho nền văn minh Nubia.
Hỏi: Meroe nằm ở đâu?
A: Meroe nằm trên bờ đông sông Nile ở miền bắc Sudan, cách Khartoum khoảng 200 km về phía đông bắc. Nơi đây gần Shendi và làng Begrawiya ngày nay. Khu di tích trải rộng trên cả hai bên đường cao tốc Khartoum–Port Sudan, với khu vực kim tự tháp ở phía đông và tàn tích thành phố ở phía tây.
Hỏi: Tại sao Meroe đôi khi được gọi là "thành phố bị lãng quên"?
A: Nền văn minh Meroe từ lâu đã bị bỏ qua trong lịch sử đại chúng. Các nhà khảo cổ học thời kỳ đầu tập trung vào Ai Cập, và chữ viết Meroe lại khó đọc, vì vậy những thành tựu của người Kushite đã không được công nhận đầy đủ. Nó vẫn nằm ngoài phạm vi nghiên cứu chính thống cho đến cuối thế kỷ 20. Nhãn hiệu "bị lãng quên" phản ánh việc nền văn minh quan trọng này của châu Phi đã bị lu mờ bởi các nền văn minh khác cho đến gần đây.
Hỏi: Tại Meroe có bao nhiêu kim tự tháp, và chúng khác với kim tự tháp Ai Cập như thế nào?
A: Tổng cộng có hàng trăm kim tự tháp ở Meroe, với khoảng 50 kim tự tháp hoàng gia nằm trong hai nghĩa địa chính. Chúng dốc hơn và nhỏ hơn nhiều so với các kim tự tháp ở Ai Cập. Các cạnh của kim tự tháp Ai Cập có độ nghiêng khoảng 52°, nhưng các kim tự tháp Meroe lại có đỉnh nhọn (khoảng 70°). Ngoài ra, các kim tự tháp ở Meroe được xây dựng bằng đá sa thạch và gạch địa phương.
Hỏi: Cuộc sống thường nhật ở Meroe cổ đại diễn ra như thế nào?
A: Meroe có dân số vài nghìn người trong thành phố, cộng thêm các làng mạc xung quanh. Hầu hết người dân là nông dân (trồng kê, lúa miến) và chăn nuôi (gia súc, cừu). Thợ thủ công làm đồ gốm, dệt may, và đặc biệt là các công cụ và vũ khí bằng sắt. Nhà cửa là những túp lều đơn giản bằng gạch bùn. Các lễ hội hàng năm quan trọng và các nghi lễ đền thờ là trung tâm của cuộc sống họ. Các gia đình hoàng gia và tăng lữ sống xa hoa trong cung điện và ăn chà là, thịt và các sản phẩm từ sữa. Nô lệ và các quan chức cấp thấp hơn cũng sinh sống trong thành phố, như được chứng minh bằng bằng chứng về các chuồng nô lệ lớn được tìm thấy gần các kim tự tháp.
Hỏi: Kandakes (Candaces) của Meroe là ai?
A: “Kandake” là tít hiệu dành cho các mẫu hậu hoặc hoàng hậu trị vì của Kush. Kandake nổi tiếng nhất của Meroe là Amanirenas (trị vì khoảng năm 40–10 trước Công nguyên). Bà đã lãnh đạo quân đội chống lại La Mã và chôn đầu của Augustus trong một ngôi đền ở Meroe. Các hoàng hậu đáng chú ý khác bao gồm Amanitore, Shanakdakhete và Amanishakheto, những người cùng trị vì hoặc kế vị lẫn nhau với các vị vua. Sự hiện diện của những người phụ nữ cai trị quyền lực là một đặc điểm nổi bật của xã hội Kush.
Hỏi: Tại sao Meroe lại suy tàn và sụp đổ?
A: Vào cuối thế kỷ thứ 3 sau Công nguyên, Meroe phải đối mặt với áp lực từ nội bộ và bên ngoài. Căng thẳng môi trường (hạn hán) và mất doanh thu thương mại đã làm suy yếu vương quốc. Quan trọng hơn, Vương quốc Aksum (ở Ethiopia) đã chinh phục Meroe vào khoảng năm 350 sau Công nguyên. Thành phố bị cướp phá và không bao giờ phục hồi hoàn toàn. Sau đó, những người còn lại di cư hoặc hòa nhập vào các quốc gia Nubia theo đạo Cơ đốc mới nổi.
Hỏi: Sudan đang làm gì để bảo tồn Meroe ngày nay?
A: Meroe là Di sản Thế giới được UNESCO công nhận (năm 2011). Cơ quan Quản lý Cổ vật và Bảo tàng Quốc gia Sudan (NCAM) chịu trách nhiệm giám sát di tích này. Đã có các dự án phục chế một số kim tự tháp và đền thờ (được UNESCO và các đối tác nước ngoài tài trợ). Việc lập bản đồ kỹ thuật số và bố trí người bảo vệ di tích nhằm mục đích bảo vệ nó. Tuy nhiên, kể từ năm 2024, cuộc xung đột ở Sudan đã gây khó khăn cho công tác bảo tồn. Các tổ chức quốc tế đang giám sát di tích này thông qua vệ tinh và lên kế hoạch lập danh mục các hiện vật.
Hỏi: Khách du lịch có thể đến thăm Meroe không?
A: Dưới hoà bình Về điều kiện, đúng vậy – Meroe từng là điểm đến phổ biến cho những du khách ưa mạo hiểm. Thông thường, người ta sẽ bay đến Khartoum, lái xe hoặc đi tàu đến Shendi/Kabushiya, rồi thuê hướng dẫn viên địa phương để đến khu di tích. Du khách có thể leo lên các kim tự tháp (mặc dù hiện nay điều này không được khuyến khích) và đi bộ giữa các tàn tích. Cơ sở vật chất rất hạn chế – chỉ có một khu cắm trại ở Begrawiya hoặc các khách sạn ở Shendi. Tuy nhiên, vào đầu năm 2025Cuộc nội chiến ở Sudan đã làm gián đoạn ngành du lịch. Du khách nên chú ý đến các khuyến cáo du lịch và chờ đợi thông báo chính thức mở cửa trở lại của địa điểm này.
Hỏi: Cuộc xung đột ở Sudan ảnh hưởng đến Meroe như thế nào?
A: Giao tranh tập trung ở những nơi khác, nhưng cuộc xung đột ảnh hưởng đến tất cả các di tích lịch sử. Các báo cáo hiện trường ghi nhận rằng các hướng dẫn viên địa phương tại Meroe đang rảnh rỗi và lo ngại cho các tàn tích. Việc cướp phá các bảo tàng ở Khartoum khiến các nhà khảo cổ lo lắng về khả năng những kẻ cướp bóc đang di chuyển về phía nam. May mắn thay, bản thân các kim tự tháp hiện vẫn còn đứng vững. UNESCO đã bày tỏ sự quan ngại sâu sắc và đang tiến hành đánh giá thiệt hại thông qua vệ tinh. Hiện tại, hy vọng tốt nhất cho Meroe nằm ở sự nhận thức của quốc tế: mỗi tin tức về nó đều gây áp lực lên các bên tham chiến để họ bảo vệ di sản của Sudan.
Hỏi: Meroe có phải là Di sản Thế giới được UNESCO công nhận không?
A: Vâng. Đề cử theo chuỗi “Các địa điểm khảo cổ trên đảo Meroe” (bao gồm Meroe, Naqa và Musawwarat es-Sufra) đã được ghi vào năm 2011. Tiêu chí (iv) đã trích dẫn các kim tự tháp của Meroe là “những ví dụ nổi bật về các công trình kiến trúc tang lễ của người Kushite”. Trạng thái này mang lại một số nguồn tài trợ và chuyên môn quốc tế cho công tác bảo tồn.
