Ptuj

Ptuj, najstarsze udokumentowane miasto w Słowenii, położone jest na wysokości 232 m n.p.m. na szelfie dyluwialnym poniżej Wzgórza Zamkowego, zajmując powierzchnię 66,7 km² w północno-wschodniej Styrii i pełniąc funkcję stolicy gminy. W 2023 r. miasto liczyło 18 000 mieszkańców w swoim centrum miejskim i prawie 24 000 w gminach powiatowych. Miasto ma strategiczne znaczenie przy przeprawie przez rzekę Drawę, która kiedyś łączyła Morze Bałtyckie i Adriatyckie.

Od pozostałości osadnictwa późnej epoki kamienia łupanego po celtycką okupację późnej epoki żelaza, teren Ptuja był świadkiem tysiącleci ludzkich wysiłków. W I wieku p.n.e. rodząca się społeczność została wchłonięta przez rzymską prowincję panońską, jej znaczenie wzrosło, gdy Legio XIII Gemina założył twierdzę — castrum — w Poetovium. W 69 r. n.e., pośród legionów prowincji, Wespazjan zapewnił sobie wyniesienie na cesarza na tych samych brzegach, pozostawiając następnie pierwszą zachowaną pisemną wzmiankę o osadzie. Za cesarza Trajana w 103 r. uzyskała status municipium jako Colonia Ulpia Traiana Poetovio, umacniając swoją rolę jako centrum wojskowego, handlowego i administracyjnego; na początku IV wieku pojawili się duchowni, tacy jak biskup Wiktoryn, a późniejsze dramaty cesarskie — aresztowanie Konstancjusza Gallusa w 354 r. i zwycięstwo Teodozjusza I nad Maksymusem w 388 r. — rozegrały się na tle ufortyfikowanych murów.

Epoka rzymska osiągnęła apogeum około połowy V wieku, kiedy to miasto tłoczyło się około 40 000 mieszkańców, aż Hunowie Attyli dokonali zniszczeń w 450 r., rozbijając jego tkankę miejską. Kolejne stulecia przyniosły eurazjatyckie plemiona Awarów i Słowian w 570 r., a pod koniec VIII wieku Ptuj przeszedł pod panowanie Franków. W latach 840–874 stanowił część słowiańskiego Księstwa Balatonu, a następnie znalazł się pod podwójnym duchowym i doczesnym panowaniem arcybiskupów Salzburga — układ, który przetrwał do czasu nadania praw miejskich w 1376 r., co zapoczątkowało ożywienie gospodarcze i budowę murów obronnych.

Ponownie włączone do sfery Habsburgów w 1490 r. po przewrotach Macieja Korwina, Ptuj — znany niemieckojęzycznym jako Pettau — wszedł do Księstwa Styrii w 1555 r., a jego miejskie zarządzanie było teraz zgodne z Wiedniem, a nie z Salzburgiem. Najazdy Imperium Osmańskiego w XVI i XVII wieku przekształciły miasto w pole bitwy, dodatkowo zagrożone przez pożary w 1684, 1705, 1710 i 1744 r. Te nieszczęścia, spotęgowane okresowymi powodziami i epidemiami, zapowiadały stopniowy upadek; chociaż średniowieczne jądro miasta pozostało nienaruszone, jego kupcy i rzemieślnicy byli coraz bardziej przyćmiewani przez powstające ośrodki regionalne.

Pojawienie się Austriackiej Kolei Południowej w połowie XIX wieku przyspieszyło marginalizację Ptuja: linia Maribor-Triest ominęła miasto, przekierowując prądy handlowe w stronę Marburga (Mariboru). Niemniej jednak spis ludności Austro-Węgier z 1910 r. wykazał, że około 86 procent mieszkańców starego miasta mówiło po niemiecku, podczas gdy w okolicznych wioskach dominował słoweński. Upadek monarchii dualnej w 1918 r. przyspieszył włączenie do Republiki Niemieckiej Austrii, ale interwencja generała Rudolfa Maistera zapewniła Dolną Styrię dla nowo utworzonego Państwa Słoweńców, Chorwatów i Serbów — późniejszej Jugosławii.

Międzywojenny Ptuj doświadczył szybkiego zmniejszenia się etnicznej ludności niemieckiej, nawet gdy znacząca mniejszość przetrwała. Kataklizm II wojny światowej ponownie wpędził miasto w zamęt: od 1941 do 1944 roku nazistowskie władze okupacyjne pozbawiły Słoweńców majątku i deportowały ich, przenosząc ich domy do niemieckojęzycznych ewakuowanych z Południowego Tyrolu i Gottschee. Po zakończeniu wojny w 1945 roku przybysze ci dołączyli do rodowitego Niemca Pettauera w exodusie do Austrii i dalej, pozostawiając Ptuj ponownie niemal w całości słoweńskim.

W Socjalistycznej Federalnej Republice Jugosławii Ptuj pełnił funkcję administracyjnego i kulturalnego jądra regionu Dolnego Podravje. W okresie powojennym w 1965 r. nastąpiła reorganizacja miejska, która połączyła stare miasto i przyległe przedmieścia — Breg, Budino, Krčevino, Orešje, Spuhlja, Štuke, Rabelčja vas i Vičava — a w 1977 r. powiększyła jego terytorium o Rogoznicę i Zgornję Hajdinę. W kolejnych dekadach nastąpiło wytyczenie granic poszczególnych społeczności powiatowych, nawet gdy ekspansja mieszkaniowa postępowała na północny zachód w kierunku doliny Grajena, na północ do podnóży gór Ptuj i na północny wschód wzdłuż strumienia Rogoznica.

Trwałą cechą kulturową Ptuja jest Kurentovanje, dziesięciodniowy karnawał zakorzeniony w starożytnych słowiańskich obrzędach wiosny i płodności. Centralnym punktem widowiska jest Kurent — lub Korant — którego postać odziana w owczy kożuch, maska, wystający czerwony język, krowie dzwonki i wielobarwne wstążki (a w sąsiednich wioskach pióra lub rogi) symbolizują bóstwo hedonistycznej odnowy, być może nawiązując do mitycznego Priaposa. Zorganizowani w konwoje Kurentowie przemierzają miasto, z perkusją w dłoniach, aby wypędzić zimową złość i zwiastować odrodzenie sezonu.

Ufortyfikowany nad miastem Zamek Ptuj dominuje nad panoramą miasta, jego początki w epoce średniowiecza przeplatają się z renesansowymi i barokowymi renowacjami. U jego podstawy znajduje się Muzeum Regionalne, kustosz zbiorów archeologicznych, etnologicznych i dzieł sztuki, które śledzą ewolucję miasta od obozowisk z epoki kamiennej do rzymskiej metropolii. W pobliżu szpital Jože Potrč i Teatr Miejski Ptuj podkreślają rolę miasta jako kotwicy medycznej i kulturalnej, podczas gdy Galeria Miejska Ptuj i Galeria Mihelič prezentują nowoczesne i współczesne nurty artystyczne Słowenii.

Przedsięwzięcia naukowe i edukacyjne znalazły swoje miejsce w Bistra Ptuj Science and Research Centre, interfejsie między instytucjami publicznymi i prywatnymi przedsiębiorstwami promującymi regionalną innowacyjność. Obok znajduje się Regional Higher Education Centre Ptuj, mieszczący Ptuj College pod parasolem REVIVIS — początkującego centrum studiów stosowanych, które świadczy o zaangażowaniu miasta w rozpowszechnianie wiedzy i rozwój siły roboczej.

Geograficznie Ptuj zamieszkuje Dolne Podravje na Nizinie Panońskiej, otoczone łagodnymi wzniesieniami gór Slovenske Gorice i Haloze, a także rozległymi polami Dravy i Ptuja. Jego subpanoński klimat zapewnia średnią roczną temperaturę 10 °C, łagodzoną przez wiatry rzeczne i osłonę otaczających wyżyn. Na zachodzie wody Drawy są spiętrzane przez elektrownię wodną Formin, a powstałe w ten sposób jezioro Ptuj — największy sztuczny stały zbiornik w kraju — oferuje zarówno rekreację, jak i ekologiczne siedlisko.

Nowoczesne arterie transportowe zbiegają się w Ptuj: autostrada A4 łączy Maribor z granicą chorwacką w Gruškovje i dalej do Zagrzebia, podczas gdy główna arteria z Slovenska Bistrica biegnie na wschód przez Ormož i Središče ob Drava w drodze do Chorwacji. Drogi regionalne rozchodzą się przez pola Dravy i Ptuj, a linia kolejowa Pragersko–Ormož służy jako kanał do Murskiej Soboty, Węgier i Chorwacji, zapewniając, że pomimo starożytnego rodowodu, Ptuj pozostaje integralnie połączony z systemami krążenia Europy Środkowej.

Choć stulecia zmieniały jego losy, Ptuj przetrwał zmienne koleje losu imperium, wojny i ognia, by stać się miastem jarmarków, piwnic winnych i źródeł termalnych, gdzie współczesna turystyka wellness uzupełnia jego historyczny magnetyzm. Jego winne otoczenie — położone w Haloze i Slovenske Gorice — kontynuuje tradycję uprawy winorośli sięgającą czasów rzymskich, a piwnice i sale degustacyjne zapraszają gości do spróbowania odmian odzwierciedlających topografię i terroir regionu.

Źródła termalne — wykorzystywane w nowoczesnych kompleksach spa — oferują wytchnienie zarówno turystom, jak i mieszkańcom, a ich bogate w minerały wody mają rzekomo koić mięśnie i pobudzać krążenie. W tych obiektach można wyczuć tę samą interakcję zasobów naturalnych i ludzkiej pomysłowości, która tysiące lat temu skłoniła osadników do założenia obozu przy tym brodzie Drawy.

Narracja Ptuja jest zatem opowieścią o ciągłej adaptacji: od prehistorycznych łowców-zbieraczy do rzymskich legionistów; od średniowiecznych mieszczan do austro-węgierskich kupców; od wojennego wywłaszczenia do socjalistycznej przebudowy; od współczesnych uczonych do rzemieślniczych winiarzy. Każda epoka pozostawiła swój ślad — warstwy archeologiczne pod kocimi łbami, gotyckie i barokowe fasady wzdłuż wąskich uliczek, nowoczesne budynki edukacyjne na peryferiach miasta — tak, że zwiedzający przemieszczający się między przeszłością a teraźniejszością doświadcza nie tylko sekwencji reliktów, ale żywego kontinuum.

W obecnej postaci Ptuj nie jest jedynie stanowiskiem archeologicznym lub eksponatem muzealnym, ale dynamiczną stolicą regionu, której instytucje zdrowia, kultury, nauki i edukacji świadczą o jej trwałej centralności. Pozostaje miejscem, w którym rytmy rzeki i drogi przecinają się z rytmem stuleci, gdzie ceremonialna tradycja współistnieje z naukowymi dążeniami, a patyna historii pogłębia, a nie przesłania żywotność współczesnego życia miejskiego.