Sliač

Sliač, dyskretny klejnot położony w sercu środkowej Słowacji, to kompaktowe uzdrowisko liczące mniej niż pięć tysięcy mieszkańców (4986 w 2018 r.), położone nad łagodnym biegiem rzeki Hron, około czterech kilometrów na północ od zabytkowego miasta Zwoleń i w równej odległości od regionalnego centrum Bańskiej Bystrzycy. Miasto zajmuje niewielką część Kotliny Zwoleńskiej i obejmuje płaskie tereny dawnych wiosek Hájniky i Rybáre, a także falisty wschodni grzbiet znany jako Kúpele, którego sama nazwa — pochodząca od słowackiego słowa slatina oznaczającego źródło mineralne lub kwaśne — z krystaliczną czystością obwieszcza rację jego istnienia.

W panoramie głębokiego czasu teren Sliača nosi ślady osadnictwa ludzkiego sięgającego ponad dwa tysiące lat przed naszą erą, jak sugerują archeologiczne ślady wczesnego życia rolniczego; osadnicy słowiańscy osiedlili się już w VI wieku n.e., kładąc podwaliny pod społeczności, które miały zostać odnotowane w średniowiecznych statutach wieki później. Pierwsza udokumentowana wzmianka o budowli sakralnej w obrębie tego, co miało stać się okręgiem Hájniky, pochodzi z 1263 roku, kiedy terytorium znalazło się pod jurysdykcją Królestwa Węgier; ten wczesnogotycki kościół św. Mikołaja z wielokątnie zakończonym prezbiterium i solidną wieżą — wzniesiony w pierwszej ćwierci XIV wieku — przeszedł kolejne architektoniczne palimpsesty, od późnogotyckiego sklepienia z XV wieku po dodanie wolnostojącej dzwonnicy w 1804 roku, ta ostatnia jest konstrukcją z cegły i drewna, która nadal punktuje panoramę wioski.

Za panowania króla Beli IV pobliskie miasto Zwoleń otrzymało status wolnego miasta królewskiego, a przy wyznaczaniu jego granic terytorialnych już w 1244 r. odnotowano źródła mineralne Sliača, co było zapowiedzią dziedzictwa balneologicznego, które miało kształtować to miejsce przez stulecia. W 1657 r. rozpoczęto formalną działalność leczniczą, przyciągając rzesze turystów poszukujących ulgi w różnych schorzeniach, a wody – charakteryzujące się wyjątkową zawartością dwutlenku węgla przekraczającą 98 procent i rzadką temperaturą izotermiczną 33,2 °C – zaczęły zdobywać sławę wśród lekarzy Królestwa Węgier.

Rozwój miasta w XIX wieku był nierozerwalnie związany z rozkwitem uzdrowisk, które odegrały kluczową rolę w regionalnej turystyce uzdrowiskowej. Liczne eleganckie budowle i pawilony uzdrowiskowe – wzniesione w klasycznym stylu epoki – świadczą o rosnącym prestiżu kulturowym Sliača, którego sława przyciągnęła tak wybitne postacie, jak węgierski rewolucjonista Lajos Kossuth, czeska powieściopisarka Božena Němcová, a w okresie międzywojennym filozof-mąż stanu T. G. Masaryk. Każda z tych osób potwierdzała lecznicze właściwości źródeł w oświadczeniach, które znalazły oddźwięk w całej Europie Środkowej.

Zamieszanie XX wieku przyniosło zarówno zakłócenia, jak i ponowne wynalezienie. Wraz z rozpadem Austro-Węgier w 1918 r. Sliač został włączony do nowo niepodległej Czechosłowacji; przetrwał kolejną rekonfigurację w latach 1939–1945 jako część wojennej Republiki Słowackiej, podczas której spokojne rutyny uzdrowiska zostały tymczasowo podporządkowane wymogom rządów sprzymierzonych z państwami Osi. Niemniej jednak infrastruktura uzdrowiska pozostała na tyle nienaruszona, aby wznowić działalność w okresie powojennym, nawet gdy otaczający krajobraz został naznaczony szerszymi liniami podziałów politycznych rodzącego się państwa socjalistycznego.

Być może najbardziej dramatyczny rozdział w nowoczesnej narracji Sliača rozgrywa się podczas Słowackiego Powstania Narodowego w 1944 r., kiedy to pobliskie lotnisko – od dawna znane pod lokalną nazwą Letisko Tri Duby, czyli „Lotnisko Trzech Dębów” – zyskało strategiczne znaczenie zarówno jako baza operacyjna, jak i miejsce misji zaopatrzeniowych. Szpital powstańczy wzniesiony w samym mieście stał się symbolem oporu, a jego tymczasowe oddziały świadczyły o determinacji słowackich partyzantów w walce z siłami okupacyjnymi.

W kolejnych dekadach obecność radziecka rzuciła długi cień na Sliač. Od 1968 do 1991 roku miasto i jego okolice gościły konstelację obiektów wojskowych — od stacji radiotechnicznych i koszar lotniczych po składy amunicji i urządzenie celownicze w pobliskim Badínie — podczas gdy uzdrowisko i kwatery cywilne mieściły enklawy mieszkalne dla oficerów radzieckich. Dopiero w czerwcu 2016 roku — jakieś ćwierć wieku po upadku Żelaznej Kurtyny — prezydent Andrej Kiska zainaugurował pierwszy pomnik na Słowacji upamiętniający wycofanie wojsk radzieckich, stalowy znacznik flagi z rozkładem jazdy, umieszczony na tym samym osiedlu, które kiedyś zajmowały te oficery.

Wśród tych geopolitycznych podtekstów tożsamość obywatelska Sliača uległa formalnej konsolidacji: w 1959 r. administracyjne połączenie wiosek Hájniky, Rybáre i uzdrowiska Sliač-Kúpele nadało społeczności obecną nazwę, podczas gdy dalsza aneksja gminy Sampor w 1979 r. rozszerzyła jej jurysdykcję. Później archeolodzy odkryli w dystrykcie Sampor fundamenty niegdyś zapomnianej gotyckiej kaplicy poświęconej św. Michałowi Archaniołowi — echo epoki średniowiecza, które podkreślało głębię i ciągłość osadnictwa w kolejnych epokach.

Samo lotnisko — przemianowane na lotnisko Sliač po ponownym otwarciu dla ruchu cywilnego 16 czerwca 2011 r. — nadal pełni podwójną rolę wojskową i komercyjną, działając obok Taktycznego Skrzydła generała dywizji Otto Smika i, w chwili pisania tego tekstu, przechodząc kompleksową przebudowę swoich obiektów wojskowych w latach 2021–2023, co tymczasowo uniemożliwiło obsługę pasażerów. Jego pasy startowe, otoczone starymi dębami, które nadały mu pierwotną nazwę, służą jako żywe przypomnienie strategicznego skrzyżowania miasta między terapeutycznym odosobnieniem a koniecznością wojenną.

Dziś uzdrowisko Sliač zachowuje swój wyjątkowy status na Słowacji jako jedynego ośrodka poświęconego leczeniu chorób układu krążenia, jego naturalne wody bogate w CO₂ są wykorzystywane w terapii węglowej, która wykorzystuje wewnętrzne właściwości źródeł mineralnych bez polegania na syntetycznie produkowanych gazach — praktyka niespotykana wśród innych uzdrowisk w kraju. Pacjenci i goście mogą wybierać spośród ponad czterdziestu pięciu różnych zabiegów — od balneoterapii i hydroterapii po fizjoterapię i elektroterapię — ze szczególnie charakterystycznymi ofertami, takimi jak kąpiele wodne z dwutlenkiem węgla, kąpiele gazowe z węglem i wstrzykiwanie gazu, które wykorzystują naturalne źródło gazu in situ.

Klimat otoczenia, z korzystną wysokością i średnią roczną temperaturą około 8,2 °C, dodatkowo zwiększa atrakcyjność uzdrowiska, podczas gdy otwarte widoki na Kotlinę Zwoleńską zapewniają wizualną ciszę współbrzmiącą z zabiegami leczniczymi w salach zabiegowych. Drogi i arterie kolejowe — w tym autostrada I/69 łącząca Kováčovą i Bańską Bystrzycę oraz główna linia kolejowa Zvolen–Vrútky, która zatrzymuje się w granicach miasta — zapewniają, że Sliač pozostaje dostępny zarówno dla lokalnych, jak i międzynarodowych gości poszukujących jego leczniczych wód.

Demograficznie populacja miasta jest w przeważającej mierze słowacka — 96,1 procent według spisu z 2001 r., z czeską mniejszością 2,3 procent — podczas gdy przynależność religijna jest podzielona między rzymskich katolików (46,1 procent), wyznawców luteranizmu (22,1 procent) i znaczną część (26,7 procent) deklarujących brak przynależności religijnej. Wzajemne oddziaływanie tych kulturowych i duchowych tożsamości wypełnia Sliač społeczną tkaniną, która, choć skromna w skali, odzwierciedla szersze wzorce życia w centralnej Słowacji.

Dziedzictwo architektoniczne jest nadal namacalne w centrach wsi: kościół św. Mikołaja w Hájnikach góruje na wzniesieniu, jego fortyfikacje – wzniesione w czasach zagrożenia ze strony Imperium Osmańskiego – oraz zniszczenia z 1627 r. świadczą o trudach życia na pograniczu. Późniejsze sklepienie nawy głównej w 1688 r. z wykorzystaniem centralnego filaru oraz dodanie kaplicy podkreślają ciągłość wspólnotowej pobożności, która trwa do dziś.

Pomimo cichych proporcji, historyczne i geograficzne grzbiety Sliač tworzą wielowarstwowy palimpsest: starożytne źródła, średniowieczne fundamenty kościołów, dziewiętnastowieczne pawilony uzdrowiskowe, wojenne lotnisko i nowoczesne lotnisko — wszystko to łączy się, aby zdefiniować miejsce, w którym tradycja terapeutyczna i strategiczne znaczenie współistniały przez stulecia. Jego zwarta tkanka miejska, pozbawiona ostentacji, a jednocześnie bogata w głębię narracji, oferuje wciągające spotkanie ze złożonym dziedzictwem Europy Środkowej.

W tym zbiegu warstw czasowych — gdzie prehistoryczne osady ustępują miejsca średniowiecznym parafiom, gdzie habsburska kultura uzdrowiskowa spotyka się z dwudziestowiecznymi totalitarnymi narzuceniami, a gdzie post-socjalistyczna odnowa rozwija się obok nieustępliwych źródeł mineralnych — Sliač wyłania się jako miejsce trwałej ciągłości. Jego wody nadal wznoszą się z głębokich warstw wodonośnych, a ich obciążone węglem prądy utrwalają tradycję uzdrawiania; jego pasy startowe rozciągają się dalej, zarówno ku niebu nad nami, jak i ku ciągle ewoluującym konturom słowackiej tożsamości.

Sliač jest zatem przykładem miejsca, które, mierzonego kilometrami i liczbą mieszkańców, jest rozległe pod względem echa przeszłości i obietnicy przyszłości – to miasto uzdrowiskowe, którego sama nazwa przywołuje na myśl pierwotnego dawcę życia, źródło mineralne, a którego historia jest utkana z fundamentów ludzkich wysiłków na przestrzeni tysiącleci.