Sveti Stefan

Sveti Stefan zajmuje smukły skrawek czarnogórskiego Adriatyku, wysepkę o powierzchni 12 400 metrów kwadratowych, oddzieloną od lądu wąskim cyplem z piasku i żwiru, i leży sześć kilometrów na południowy wschód od otoczonego murem miasta Budva. Ta niewielka osada, niegdyś stolica średniowiecznej społeczności Paštrovići, historycznie zamieszkiwana przez około czterysta osób w połowie XIX wieku, obecnie funkcjonuje niemal wyłącznie jako ekskluzywne miejsce wypoczynku, jej oryginalne domy przekształcono w apartamenty gościnne, a wąskie uliczki odrestaurowano, aby odzwierciedlały minione stulecia. Pomimo zasysania globalnej luksusowej gościnności, kamienne mury obronne miasta, ciche kaplice i spadające gaje oliwne zachowują szepty weneckiej przeszłości, oblężeń osmańskich i piractwa adriatyckiego.

Wieki przed tym, jak potomkowie Stefana Milutina użyczyli swego imienia królestwom i dworom klasztornym, klany Paštrovići łowiły ryby w tych szmaragdowych wodach i uprawiały tarasy pagórkowatego wybrzeża. Do 1423 roku, obawiając się najazdów ze strony galer osmańskich, członkowie klanu zwrócili się o ochronę do Wenecji. W zamian za opiekę morską nie zrzekli się ani daniny, ani lokalnych zwyczajów, zgodzili się jednak zaprzestać napadania na wenecką żeglugę. Tak więc obietnica suwerenności została wynegocjowana nie złotem — żaden trybut nie był przekazywany między dożą a dželâtem — ale raczej autonomią i wspólną obawą przed tureckim natarciem.

Legenda głosi, że mury twierdzy, które później miały określić zarys ufortyfikowanej wioski Sveti Stefan, zostały sfinansowane z łupów z brawurowego ataku na galery osmańskie u wybrzeży Jaz w 1539 roku. Jak głosi historia, wojownicy Paštrovići, zebrani w celu odciążenia oblężonego Kotoru, przechwycili turecką flotyllę w jej powrotnej podróży. Uwolnili więźniów, przejęli skarby i wrócili na swoje skaliste miejsce, aby wznieść wały z łupów. Jednak w ciągu pokolenia IV wojna turecko-wenecka zburzyła rodzącą się fortyfikację. Apelacje wysłanników Paštrovići w Wenecji skłoniły do ​​przebudowy w połowie XVI wieku, co dało osadzie zarówno drugie życie, jak i wzmocnione mury, które stoją częściowo do dziś.

Na początku XIX wieku Sveti Stefan przekształcił się z posterunku wojskowego w morską przystań dla korsarzy. Dwanaście rodzin założycielskich — każda z nich otrzymała dom w obrębie murów — nadzorowało przypływ i odpływ towarów i statków, podczas gdy rybacy zarzucali sieci poza zakrętem tombolo. W tamtych czasach wioska roiła się od prawie czterystu mieszkańców. Rybacy handlowali oliwkami i solonymi rybami na lądzie; księża pełnili posługę w trzech prostych kaplicach; a każda alejka rozbrzmiewała dialektami ukształtowanymi przez języki słowiańskie, weneckie i osmańskie.

Jednakże XX wiek okazał się przełomowy. Mieszkańcy wyjechali, aby zaciągnąć się do wojska w wojnach światowych lub szukać środków do życia za granicą; do 1954 roku na wyspie pozostało tylko dwudziestu mieszkańców. Uznając zarówno jej kulturowy rezonans, jak i turystyczny urok, rząd jugosłowiański wywłaszczył wioskę w 1955 roku. Cała społeczność została przeniesiona na sąsiedni brzeg, a ich domy, fasady i dachy z dachówki przekształcono w pokoje hotelowe, restauracje i kasyno. Wnętrza zostały odnowione i wyposażone w nowoczesne udogodnienia, ale zewnętrzna część zachowała swój średniowieczny wygląd: wąskie uliczki ograniczone ochrowymi ścianami, okiennice z widokiem na lazurowe morze.

Od lat 60. do 80. XX wieku Sveti Stefan stał się dyskretną enklawą dla artystów, mężów stanu i celebrytów. Elizabeth Taylor i Orson Welles przyjechali w marynarkach w prążki; księżniczka Małgorzata jadła lunch na świeżym powietrzu w „Piazza” pod skupiskami bugenwilli; Sylvester Stallone trenował na plażach pobliskiego Miločer; a Bobby Fischer zmierzył się z Borisem Spasskim w tajnej rozgrywce szachowej, która wzbudziła więcej intryg, niż mogłaby przekazać jakakolwiek broszura turystyczna. Villa Miločer, położona pośród ośmiuset drzew oliwnych na trzydziestodwuhektarowym terenie, służyła jako letnia rezydencja królowej Mariji Karađorđević w latach 1934–1936; po 2009 roku mieściła osiem apartamentów — z których dwa pozostały Queen Marija Suites — w aneksie Villa Miločer ośrodka Aman.

Geologicznie wysepka wykazuje rzadkie zjawisko przybrzeżne: powstawanie tombolo. Fale, uderzając w odsłoniętą stronę przybrzeżną, erodują podłoże skalne i transportują osady w kierunku zawietrznego brzegu, gdzie zmniejszona energia fal sprzyja osadzaniu. Przez stulecia proces ten ukształtował piaszczysto-żwirową groblę łączącą wyspę z lądem. Tombolo Sveti Stefana, klasyfikowane jako prosty typ (tylko jeden przesmyk), pozostaje zarówno ścieżką, jak i dowodem cichej inżynierii natury.

Pod względem religijnym i kulturowym Sveti Stefan zachował kilka godnych uwagi kaplic. Kościół o tej samej nazwie na wyspie wieńczy jej najwyższy punkt, upamiętniając poświęcenie św. Stefana z czasów Nemanjicia; kościół Aleksandra Newskiego, konsekrowany w 1938 r., odzwierciedla epokę monarchii bałkańskich; a skromna kaplica Przemienienia Pańskiego stoi na straży przy wejściu do tombolo. Czwarty kościół, poświęcony Theotokos i odrestaurowany przez królową Mariję w 1938 r., leżał ukryty pod podłogą kasyna ośrodka aż do ponownego odkrycia w 2008 r.

Lata 90. XX wieku podzieliły Jugosławię, zasłaniając turystykę nad Adriatykiem. Blask Sveti Stefan przygasł, gdy liczba odwiedzających zmalała, a utrzymanie wyspy zaczęło szwankować. W 2007 r. rząd Czarnogóry zaprosił do składania ofert na przywrócenie wyspie dawnej świetności. Aman Resorts zabezpieczyło trzydziestoletnią dzierżawę i nadzorowało drobiazgowy remont, który ukończono w 2009 r. Ponownie otwarty Aman Sveti Stefan oferował pięćdziesiąt osiem miejsc noclegowych dla gości — domki, apartamenty i pokoje gościnne ze sklepionymi łukami — wraz z bogactwem lokali gastronomicznych skupionych wokół Piazza: tawerna, enoteca, pasticceria, bar z przystawkami i pokój cygar z widokiem na Adriatyk.

Przez dekadę ośrodek rozkwitał. W lipcu 2010 roku włoski tenor Andrea Bocelli wystąpił pod oświetlonymi księżycem murami obronnymi, upamiętniając Dzień Państwowości Czarnogóry i złoty jubileusz hotelu. W tym samym roku przewodnik Gallivanter's Guide nazwał obiekt Hotelem Roku. Jednak na początku 2020 roku globalna pandemia zamknęła granice i uciszyła la dolce vita wzdłuż Riwiery Czarnogóry. Aman Sveti Stefan pozostaje zamknięty, a jego personel rozproszony, ponieważ spory dotyczące bezpieczeństwa i nadzoru regulacyjnego opóźniają jakąkolwiek konkretną datę ponownego otwarcia.

Dostęp do wyspy jest możliwy drogą lądową, ścieżką lub autobusem. Stała cena taksówki z międzynarodowego lotniska w Tivacie wynosi około 25 €, wzrasta do 30 € z Podgoricy i 100 € z Dubrownika. Piesi mogą podążać nadmorskimi szlakami z Budvy, przechodząc przez tunele pod opuszczonymi zabudowaniami, wędrując nad restauracją rybną Zoffa i mijając Kraljičina plaža, zanim dotrą do wejścia do tombolo. Lokalne autobusy, pobierając 2 € za przejazd, regularnie kursują między Budvą a Pržnem, z dalszymi połączeniami do przesmyku; wejście na samą wyspę pozostaje domeną gości ośrodka lub osób posiadających rezerwację na lunch lub kolację.

Dziś Sveti Stefan jest skrzyżowaniem cudów natury, wielowarstwowej historii i zmieniających się pływów wypoczynku. Jego cynobrowe dachy skupiają się na wapiennych ścianach, obramowanych przez zmieniającą się paletę barw morza, podczas gdy stulecia fortyfikacji spoglądają w dół na piaski, na których kiedyś rodziny wylewały się z łodzi rybackich. Chociaż zgiełk codziennego życia wycofał się na stały ląd, kamienie miasta nadal mówią: o prawnikach Paštrović rozstrzygających spory na ławkach nad bramą wjazdową; o gajach oliwnych, po których królowa Marija przechadzała się o świcie; o falach, które w ciszy wykuwały groblę. W każdej szczelinie i bruku Sveti Stefan oferuje zarówno ciężar historii, jak i obietnicę odnowy — świadectwo, które należy umieścić równie mocno, jak upływający czas.