Belgia

Belgia zajmuje wąski pas ziemi na północno-zachodnim krańcu Europy. Na przestrzeni trzydziestu tysięcy kilometrów kwadratowych wciska się między Morze Północne a pagórkowate tereny Ardenów, wyznaczając granice z Holandią, Niemcami, Luksemburgiem i Francją. Choć jej powierzchnia ledwie przekracza rozmiar Marylandu czy Walii, jej historia rozgrywa się w sercu historii Europy Zachodniej — jej pola gościły rzymskie legiony i średniowiecznych kupców; jej ulice były świadkami wzlotów i upadków imperiów; jej izby rządowe kształtują teraz sprawy Unii Europejskiej. Niniejszy artykuł przedstawia portret Belgii, który obejmuje zarówno jej surowe kontury, jak i wyrafinowane szczegóły: kraj, którego złożoność nagradza staranną uwagę.

Teren Belgii naturalnie dzieli się na trzy strefy. Na północy równina przybrzeżna z wydmami i odzyskanymi polderami spotyka się z niespokojnymi przypływami Morza Północnego. W kierunku centrum łagodnie wznoszący się płaskowyż — poprzecinany kanałami i zygzakowatymi rzekami — niesie żyzne pola i miasteczka targowe. Na południowym wschodzie Ardeny z ich zalesionymi wzgórzami, skalistymi wąwozami i rozproszonymi wioskami stanowią surowy kontrapunkt. Tutaj Signal de Botrange wieńczy High Fens na wysokości 694 metrów — najwyższy punkt w kraju.

Klimat bardziej podąża za konturami szerokości geograficznej niż wysokości. Niziny zachodnie mają łagodne zimy i chłodne lata, a opady są równomiernie rozłożone w ciągu roku. Ardeny, choć nadal mają charakter morski, mają tendencję do niższych temperatur i nieco większych opadów, co odżywia lasy dębowe i bukowe. W całej Belgii średnie temperatury minimalne w styczniu oscylują wokół 3 °C, podczas gdy w lipcu maksima utrzymują się w pobliżu 18 °C. Opady deszczu wahają się od około 54 milimetrów miesięcznie w okresach suszy do prawie 80 milimetrów, gdy przemijają letnie burze.

Najwcześniej odnotowanymi mieszkańcami tego regionu byli Belgae, grupa plemion, którą Juliusz Cezar nazwał w I wieku p.n.e. Ich ziemie wkrótce zostały wchłonięte przez Rzym; za cesarzy od Augusta do Hadriana Belgica dostarczała rekrutów do legionów i zboża dla imperium. Wraz z upadkiem Rzymu terytorium stało się skrzyżowaniem dróg w świecie karolińskim, następnie podzielonym pod rządami Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Pod koniec średniowiecza prosperowało jako część domen burgundzkich, a jego miasta — Brugia, Gandawa, Ypres — rozwijały się dzięki tkaninom, handlowi i bankowości.

W XVI wieku Habsburgowie zgłosili roszczenia: najpierw Hiszpania, a następnie Austria sprawowały władzę, dopóki rewolucyjne armie francuskie nie zaanektowały prowincji w 1794 roku. Po klęsce Napoleona Kongres Wiedeński w 1815 roku przyłączył południowe prowincje do nowego Królestwa Niderlandów. Jednak południe i północ okazały się niespokojnymi partnerami; w 1830 roku belgijscy rewolucjoniści ogłosili niepodległość. Nowo utworzone królestwo przyjęło monarchię konstytucyjną i szybko przyjęło industrializację, stając się pierwszą częścią kontynentalnej Europy, która zmechanizowała huty żelaza i fabryki tekstyliów.

Nastąpiła era kolonialna. W latach 80. XIX wieku król Leopold II ustanowił Wolne Państwo Kongo jako swoją własność; międzynarodowe oburzenie nadużyciami doprowadziło do przejęcia kontroli przez państwo w 1908 roku. Belgia administrowała również Rwandą-Urundi. W połowie XX wieku te afrykańskie terytoria uzyskały niepodległość, kształtując współczesne relacje Belgii z francuskojęzyczną Afryką.

Dwie wojny światowe wzmocniły reputację kraju jako „pola bitwy Europy”. W 1914 r. wojska niemieckie przedarły się przez Belgię w kierunku Paryża, a w 1940 r. podobny atak przypieczętował upadek Francji. Dziesiątki tysięcy belgijskich żołnierzy i cywilów cierpiało i umierało. Dziś niezliczone cmentarze i miejsca pamięci, szczególnie wokół Ypres i Liège, świadczą o tym dziedzictwie.

Współczesna Belgia jest parlamentarną monarchią konstytucyjną z niezwykle skomplikowanym systemem federalnym. Jej terytorium dzieli się na trzy regiony — Flandrię na północy, Walonię na południu i Region Stołeczny Brukseli w centrum. Każdy region rządzi swoim terytorium, przekazując uprawnienia w zakresie polityki gospodarczej, transportu i środowiska. Nad nimi znajdują się trzy Wspólnoty — flamandzka, francuska i niemieckojęzyczna — które zarządzają sprawami kulturalnymi, edukacją i używaniem języków.

Ta złożoność odzwierciedla mapę językową Belgii. Około sześćdziesiąt procent z 11,8 miliona mieszkańców mówi po holendersku — lokalnie znanym jako flamandzki — głównie we Flandrii. Czterdzieści procent mówi po francusku, skoncentrowanym w Walonii i około osiemdziesięciu pięciu procentach Brukseli. Niewielka niemieckojęzyczna społeczność licząca około siedemdziesięciu tysięcy osób zamieszkuje wschodnią Walonię. Napięcia polityczne od dawna wynikają z nierównomiernego rozwoju gospodarczego — Flandria gwałtownie ruszyła do przodu od końca XX wieku, podczas gdy ciężki przemysł Walonii zanikał — tak że dziś prawa językowe i debaty na temat autonomii trwają w sześciu odrębnych rządach.

Bruksela odgrywa podwójną rolę. Jako formalna stolica Belgii jest siedzibą parlamentu federalnego i pałacu królewskiego; jako międzynarodowy węzeł komunikacyjny jest siedzibą głównych instytucji Unii Europejskiej — Komisji, Rady i jednej siedziby Parlamentu — oraz siedziby NATO. Jej dzielnica europejska, z przeszklonymi ścianami biur i sal konferencyjnych, znajduje się w niewielkiej odległości tramwajem od średniowiecznego centrum na Grand-Place, gdzie domy cechowe i gotycki ratusz okalają plac wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.

Gęstość zaludnienia w Belgii — ponad 380 mieszkańców na kilometr kwadratowy — tworzy obszary miejskie na każdą skalę. Bruksela prowadzi z około 1,25 miliona mieszkańców w dziewiętnastu gminach; Antwerpia jest tuż za nią z pół milionem, a Gandawa tuż za nią z 270 000. Brugia i Charleroi goszczą odpowiednio około 120 000 i 200 000; Liège i Namur mają nieco poniżej 200 000.

Każde miasto ma swój odrębny charakter. W Antwerpii iglice i hale kupieckie przypominają jej szesnastowieczny rozkwit, ale miasto tętni współczesnym designem i handlem diamentami. Gandawa łączy kanały z życiem uniwersyteckim, a jej średniowieczna dzwonnica czuwa nad ulicami, na których studenci krążą wokół tarasów o zmierzchu. Brugia zachowuje ciszę małego miasteczka, jej kamienne mosty i krużganki wydają się niezmienne od XIV wieku, nawet gdy autokary przywożą turystów na jej ciche uliczki w południe.

Panorama Leuven wznosi się nad Statiestraat, gdzie mieści się jeden z najstarszych katolickich uniwersytetów w Europie. Tutaj bogato zdobiona biblioteka uniwersytecka stoi naprzeciwko kawiarni piwnych, w których studenci wznoszą toasty za studia przy lokalnych piwach. W Walonii Charleroi nosi ślady górnictwa węglowego i hutnictwa — jego surowe warsztaty ustępują teraz miejsca przemysłom kreatywnym — podczas gdy Liège, nad Mozą, oferuje bardziej zrelaksowaną nadrzeczną miejską atmosferę. Mons, stolica Hainaut, zachowuje swoje średniowieczne serce i jest gospodarzem dzwonnicy wpisanej na listę UNESCO, podczas gdy cytadela w Namur góruje nad zbiegiem rzek Sambre i Moza.

Poza miejskim centrum znajdują się mniejsze miejsca z własnym głosem. Plac katedralny w Mechelen przypomina dziecięce pielgrzymki; Dinant leży na klifie nad Mozą, jego żółta cytadela i saksofonowe dziedzictwo celebrują Adolphe'a Saxa; źródła Spa — niegdyś cenione przez cara Piotra Wielkiego — wciąż przyciągają poszukiwaczy zdrowia; Ypres i jego wioski leżą na polach naznaczonych okopami i okopami białych krzyży.

Gospodarka Belgii należy do najbardziej otwartych i zorientowanych na eksport na świecie. Jej porty — Antwerpia, Zeebrugge i Gandawa — łączą Europę Środkową z rynkami globalnymi. Główne towary importowane to maszyny, chemikalia, surowe diamenty i artykuły spożywcze; eksport odzwierciedla je, a maszyny i chemikalia przodują obok zaawansowanych produktów metalowych i rafinowanych diamentów. Belgijsko-Luksemburska Unia Gospodarcza, założona w 1922 r., łączy dwa małe państwa w jeden obszar celny i walutowy, podczas gdy członkostwo w UE cementuje dostęp do jednolitego rynku.

Dwie gospodarki współistnieją w granicach Belgii. Flandria, niegdyś wiejska z korzeniami tekstylnymi, stała się centrum technologii, farmaceutyków i usług, szczycąc się jednym z najwyższych w Europie bogactwem na mieszkańca. Walonia, historycznie zależna od węgla i stali, zmagała się, gdy te gałęzie przemysłu podupadły po 1945 r.; chociaż pojawiły się tam enklawy innowacji i turystyki, bezrobocie pozostaje tam zauważalnie wyższe. Ta luka podsyca debatę polityczną: podziały między Północą a Południem w sprawie transferów fiskalnych i inwestycji nadal kształtują negocjacje federalne.

Infrastruktura transportowa pozostaje mocną stroną. Sieć autostrad, linii kolejowych i śródlądowych dróg wodnych łączy główne miasta. Dworzec Bruksela-Południe oferuje międzynarodowe pociągi do Paryża, Amsterdamu i Kolonii; lokalne usługi dużych prędkości obsługują Lille i Frankfurt. Lotniska w Brukseli, Charleroi i Antwerpii łączą kraj drogą lotniczą. Jazda na rowerze również znajduje uznanie w miastach takich jak Gandawa i Leuven, gdzie wydzielone pasy przecinają historyczne ulice.

1 stycznia 2024 r. rejestr ludności Belgii liczył około 11 763 650 mieszkańców. Prowincja Antwerpia przoduje pod względem gęstości zaludnienia; prowincja Luksemburg jest najmniej zatłoczona. Flandria daje schronienie około 6,8 mln osób; Walonia 3,7 mln; Bruksela 1,25 mln. Liczby te oznaczają około 58 proc. we Flandrii, 31 proc. w Walonii i 11 proc. w Brukseli.

Język kształtuje tożsamość. Podczas gdy Holendrzy i Francuzi twierdzą, że są oficjalnymi językami w całym kraju, konstytucja Belgii zezwala na edukację i administrację w dominującym języku każdego regionu. Niemiecki ma status oficjalny na wschodzie. Dialekty wciąż istnieją: dialekty flamandzkie pojawiają się we wsiach; waloński, kiedyś powszechny, obecnie przetrwał głównie wśród osób starszych. W Brukseli mieszanka frankofonów, niderlandzkojęzycznych i imigrantów z Europy, Afryki i Azji dodaje jeszcze więcej złożoności. Żaden spis powszechny nie śledzi języków ojczystych, więc szacunki opierają się na kryteriach takich jak język ojczysty, edukacja i używanie drugiego języka.

Konstytucja Belgii gwarantuje wolność wyznania, a trzy wyznania otrzymują oficjalne uznanie: chrześcijaństwo, islam i judaizm. Katolicyzm historycznie dominował, szczególnie we Flandrii, jednak cotygodniowa frekwencja w kościele wynosi obecnie około pięciu procent. Pomimo spadku frekwencji, święta religijne i pielgrzymki nadal trwają, a katedra w Tournai lub droga do Onze-Lieve-Vrouw-van-Banneux nadal przyciągają wiernych. Zarówno islam, jak i judaizm utrzymują centra społecznościowe i meczety lub synagogi, chociaż wyznawcy czasami spotykają się z uprzedzeniami, szczególnie poza ośrodkami miejskimi. Belgijskie prawo chroni wolność wyznania; linia alarmowa 112 obsługuje policję, straż pożarną i prośby medyczne.

Sztuka od dawna rozkwita na belgijskiej ziemi. Od paneli Rogiera van der Weydena i Jana van Eycka po surowy modernizm René Magritte'a, belgijscy malarze kształtowali europejską kulturę. Dziś Królewskie Muzeum Sztuk Pięknych w Brukseli i Muzeum Sztuk Pięknych w Antwerpii przechowują narodowe skarby; Muzeum Magritte'a w Brukseli eksploruje surrealistyczne dziedzictwo. Oprócz sztuk wizualnych muzea dokumentują wydobycie węgla w Bois-du-Luc, tkactwo tekstyliów w Verviers i okropności wojny w In Flanders Fields Museum w Ypres.

Życie kulturalne Belgii częściowo odzwierciedla jej strukturę federalną; Walonia i Flandria osobno zarządzają finansowaniem sztuki. Kiedyś istniało sześć dwujęzycznych uniwersytetów; teraz granice językowe przekraczają tylko akademie wojskowe i morskie. Festiwale — Gent Jazz, Tomorrowland, Les Ardentes — przyciągają międzynarodowe tłumy, podczas gdy nagrody literackie i wydarzenia filmowe podkreślają lokalne talenty. Języki, religie i historie zbiegają się w bogatej mozaice, nawet gdy bariery wciąż istnieją.

Reputacja Belgii w zakresie piwa, czekolady i wypieków jest zasłużona. Ponad 1100 gatunków piwa pochodzi zarówno z piwnic klasztornych, jak i z minibrowarów. Piwa trapistów — każde przypisane do konkretnego kieliszka klasztornego — łączą tradycję klasztorną z nowoczesnym smakiem, a piwo z opactwa Westvleteren często zajmuje czołowe miejsca w światowych rankingach. Anheuser-Busch InBev z siedzibą w Leuven pozostaje największym browarem na świecie pod względem wolumenu.

Domy czekoladowe — Neuhaus, Godiva, Côte d'Or, Leonidas — stoją wzdłuż miejskich bulwarów, a ich okna eksponują praliny szczotkowane metalicznym odcieniem. Rzemieślniczy czekoladnicy oferują mniejsze partie, od ziarna do tabliczki, łącząc kakao jednorodne z solą morską lub kwiatami.

Dania wytrawne są proste i wyszukane. Steak-frites i moules-frites to narodowe ikony: delikatne małże gotowane na parze w bulionie z chrupiącymi ziemniakami. Flamandzki carbonnade, gulasz z wołowiny, piwa i musztardy, rozgrzewa zimowe wieczory; waterzooi, kremowa zupa rybna lub z kurczaka, rozgrzewa w chłodniejsze dni. Zapiekanka z endywii znajduje odważną goryczkę złagodzoną beszamelem, podczas gdy węgorze rzeczne pływają w sosie z zielonych ziół. Ciasteczka speculoos — doprawione cynamonem i imbirem — pojawiają się na jesiennych festiwalach, a gofry dzielą lojalność: lekkie i prostokątne w stylu brukselskim, gęste w stylu liège i nabijane karmelem.

Belgia pozostaje bezpiecznym miejscem docelowym według standardów europejskich. Przestępstwa z użyciem przemocy zdarzają się rzadko, chociaż w ośrodkach turystycznych zdarzają się kradzieże kieszonkowe i kradzieże toreb. Podstawowa ostrożność — pilnowanie rzeczy w tłumie, unikanie słabo oświetlonych ulic — wystarcza większości podróżnych. Na terenach wiejskich rzadziej dochodzi do przypadków nękania na tle rasowym lub religijnym, ale mogą pojawić się uprzedzenia, szczególnie wobec widocznych mniejszości. Odwiedzający LGBTQ znajdą przyjazne enklawy w Brukseli, Antwerpii i Gandawie, nawet jeśli mogą wystąpić odosobnione akty nietolerancji. Przepisy dotyczące narkotyków zezwalają na grzywny za posiadanie niewielkiej ilości konopi indyjskich; publiczne odurzenie spadło od początku lat 2010., ale czasami powoduje problemy w centrach miast nocą.

Historia Belgii jest historią warstw — geologiczną, językową, polityczną i kulturową. Jej płaskie pola i zalesione wzgórza kryją średniowieczne dzwonnice i laboratoria high-tech. Jej obywatele porozumiewają się wieloma językami; jej rządy negocjują władzę w wielu zgromadzeniach. Odwiedzający, który spędza tylko popołudnie na Grand-Place, dostrzeże piękno, ale tylko ci, którzy przemierzą Ardeny na rowerze, porównają flamandzką kawiarnię z walońską brasserie i prześledzą wojenne cmentarze w Ypres, poczują, jak głębokie są jego kontury.

W tych wąskich prowincjach przeszłość i teraźniejszość Europy łączą się. Każde miasto, każda wioska oferuje rozdział: od dworów karolińskich po dzisiejsze instytucje europejskie; od freskowych ścian biblioteki w Leuven po nowoczesne linie Atomium. Przyjmując złożoność — polityczną, językową, geograficzną — Belgia odsłania ludzką historię, która nie spoczywa ani w banałach, ani w łatwych uproszczeniach. Spędzanie tu czasu oznacza uważne przyglądanie się, bycie świadkiem zarówno blizn, jak i rzemiosła, które ukształtowały ziemię w centrum tak wielu ścieżek.