Zambia

Zambia beslaat 752.612 vierkante kilometer in zuidelijk-centraal Afrika en heeft geen zeekust, maar grenst aan acht landen: Angola, de Democratische Republiek Congo, Tanzania, Malawi, Mozambique, Zimbabwe, Botswana en Namibië. Het grootste deel van het land ligt op een plateau tussen 1.000 en 1.400 meter, waardoor temperaturen gematigder zijn dan de tropische breedtegraad doet vermoeden. De Muchinga-helling en de hooglanden bij de grens met Malawi vormen het hoogste reliëf; Mafinga Central bereikt ongeveer 2.339 meter. Zambia ligt op de waterscheiding tussen twee grote stroomgebieden. In het noorden voeren de Luapula en Chambeshi water naar het Congobekken, terwijl de Zambezi, Kafue en Luangwa het zuiden en oosten afwateren. De Victoriawatervallen markeren de grens met Zimbabwe en storten in een reeks basaltkloven. Uitgestrekte wetlands zoals de Bangweulumoerassen, Kafue Flats en Barotsevlakte maken seizoensoverstroming tot een bepalend element van landschap en bewoning.

Het klimaat kent drie herkenbare seizoenen: een koele droge periode van ongeveer mei tot augustus, een hete droge tijd van september tot november en een regenseizoen van november tot april. Het noorden ontvangt vaak meer dan 1.200 millimeter neerslag per jaar, terwijl de zuidelijke valleien en het zuidwesten in veel jaren tussen ongeveer 600 en 800 millimeter blijven. Hoogte koelt Lusaka, de Copperbelt en centrale plateaus af, maar de Luangwa- en Zambezi-valleien worden in oktober zeer heet. De variatie tussen jaren is economisch belangrijker dan het gemiddelde. De droogte van 2023–2024, de zwaarste in meer dan vier decennia, halveerde volgens nationale en internationale beoordelingen in grote lijnen zowel oogstopbrengsten als elektriciteitsproductie. In andere jaren beschadigen overstromingen wegen, woningen en akkers in westelijke en noordelijke laagten. Hogere temperaturen, onregelmatige regen en langdurige droge perioden vergroten de druk op voedselvoorziening, veeteelt en reservoirs die tegelijk energie, irrigatie en stedelijk water moeten leveren.

Miombohoutland bedekt grote delen van het plateau; mopane domineert warmere valleien, en graslanden en papyrusmoerassen bepalen overstromingsvlakten. Zambia behoort daardoor tot de bosrijkere landen van Afrika, maar de voorraad neemt snel af. Nationale strategieën hebben de jaarlijkse ontbossing herhaaldelijk op ongeveer 250.000 tot 300.000 hectare geraamd. Landbouwuitbreiding, houtskool voor groeiende steden, branden, mijnbouw en commerciële houtkap zijn de belangrijkste oorzaken. Twintig nationale parken en omvangrijke game management areas beschermen ecosystemen, onder meer in Kafue, South Luangwa, Lower Zambezi, Liuwa Plain en Nsumbu. De kwaliteit van bescherming verschilt echter door financiering, nederzettingsdruk en conflicten tussen mensen en wilde dieren. Buiten reservaten wordt land gebruikt voor maïs, cassave, aardnoten, katoen, soja, suikerriet en vee. De combinatie van voedselproductie, houtenergie en biodiversiteit maakt landbeheer tot een centraal ontwikkelingsvraagstuk, vooral waar vruchtbare bodems en markttoegang beperkt zijn.

Archeologische vindplaatsen tonen een lange aanwezigheid van jagers-verzamelaars, gevolgd door de komst van Bantoesprekende landbouwers en ijzerbewerkers. Vanaf de zestiende eeuw werden noordelijke en centrale gebieden beïnvloed door Luba- en Lunda-netwerken uit het huidige Congo. Bemba, Lunda, Luvale en verwante politieke systemen ontwikkelden zich rond handel, landbouw en tribuut. In het westen vormde het Lozi-koninkrijk Barotseland een gecentraliseerde staat in de Zambezi-vlakte; in het oosten vestigden Ngoni-groepen zich in de negentiende eeuw na migraties uit zuidelijk Afrika. Ivoor, koper en tot slaaf gemaakte mensen verbonden deze samenlevingen met regionale markten. Europese missionarissen en handelaren, onder wie David Livingstone, maakten het gebied bekender in Groot-Brittannië. De British South Africa Company verkreeg vanaf de jaren 1890 concessies en legde koloniale controle op. In 1911 werden de gebieden samengevoegd tot Noord-Rhodesië, met grenzen die uiteenlopende politieke en ecologische regio’s in één territorium plaatsten.

Koperwinning veranderde Noord-Rhodesië in de twintigste eeuw ingrijpend. Mijnen langs de Copperbelt trokken arbeiders uit het hele gebied en stimuleerden steden als Ndola, Kitwe en Mufulira. Van 1953 tot 1963 maakte het territorium deel uit van de Federatie van Rhodesië en Nyasaland, die door veel Afrikaanse nationalisten werd gezien als een middel om blanke koloniale belangen te behouden. Zambia werd op 24 oktober 1964 onafhankelijk onder Kenneth Kaunda. Hoge koperprijzen financierden onderwijs, infrastructuur en staatsbedrijven, maar de prijsval van de jaren 1970, oliecrises en schulden verzwakten de economie. In 1972 werd een eenpartijstelsel ingevoerd; massale onvrede en economische druk leidden in 1991 tot meerpartijenverkiezingen en een vreedzame machtswisseling. Sindsdien zijn verschillende regeringswisselingen via verkiezingen verlopen. Een nieuwe fase van kwetsbaarheid ontstond toen Zambia in 2020 zijn buitenlandse schuld niet meer kon bedienen, waarna een langdurige herstructurering met officiële crediteuren en obligatiehouders volgde.

Koper blijft het centrum van de economie en vertegenwoordigt rond 70 procent van de goederenexport. De mijnbouw wordt aangevuld met kobalt, goud, nikkel, mangaan en smaragden, terwijl diensten ongeveer de helft van het bruto binnenlands product leveren. Landbouw verschaft echter aan veel meer mensen werk dan haar aandeel in de productie suggereert. De economie groeide in 2024 met ongeveer 4 procent ondanks droogte en stroomuitval; ramingen voor 2025 lagen ruwweg tussen 3,8 en 4,6 procent, gesteund door mijnbouw en herstel in diensten. Schuldakkoorden brachten de overheidsschuld terug, maar de last bleef hoog en beperkte nieuwe publieke investeringen. De sociale uitkomsten zijn zwakker dan de minerale rijkdom doet vermoeden. Een nationale enquête uit 2022 plaatste ongeveer 60 procent onder de nationale armoedegrens, met 78,8 procent op het platteland tegenover 31,9 procent in steden. Diversificatie vereist daarom niet alleen nieuwe mijnen, maar verwerking, landbouwproductiviteit, betrouwbare energie en lokale leveranciers.

De volkstelling van 8 september 2022 telde 19.610.769 inwoners, van wie ongeveer 60 procent op het platteland woonde. Een internationale raming voor 2025 kwam uit op circa 21,9 miljoen. Zambia bestaat uit tien provincies en 116 districten. De bevolking is ongelijk verdeeld: Lusaka en de Copperbelt vormen een dichtbevolkte stedelijke en industriële as, terwijl grote delen van Western, North-Western en Luapula dun bevolkt zijn. De snelle groei van Lusaka heeft informele wijken ver buiten de oorspronkelijke gemeentelijke planning doen uitbreiden. Copperbeltsteden hebben betere nutsvoorzieningen dan veel plattelandsdistricten, maar kampen met verouderde mijnbouwinfrastructuur en werkgelegenheidsschommelingen. De jonge leeftijdsstructuur vergroot jaarlijks het aantal mensen dat onderwijs en werk zoekt. Interne migratie volgt mijnen, landbouwgrenzen en transportcorridors, waardoor kleine plaatsen rond Solwezi en de North-Western Province sneller groeien dan oudere bestuurlijke kaarten suggereren.

Engels is de officiële taal en wordt gebruikt in bestuur, nationale media en onderwijs, maar Zambia telt meer dan zeventig lokale talen en varianten. Bemba is breed verbreid in het noorden en de Copperbelt, Nyanja in Lusaka en het oosten, Tonga in het zuiden en Lozi in het westen; Kaonde, Lunda, Luvale en andere talen hebben sterke regionale basis. De moderne staat heeft deze diversiteit doorgaans zonder één dominante inheemse nationale taal beheerd. Ceremonies verbinden hedendaagse gemeenschappen met politieke geschiedenis en landschappen. Tijdens Kuomboka verhuist de Lozi-koning ceremonieel van de overstroomde Barotsevlakte naar hoger land; Nc’wala bij de Ngoni markeert de eerste oogst; Likumbi Lya Mize benadrukt Luvale-maskertradities. Stedelijke cultuur omvat kalindula, gospel, hiphop en de invloedrijke Zamrock van de jaren 1970. Religie is overwegend christelijk, maar lokale opvattingen over voorouders, land en genezing blijven in uiteenlopende vormen aanwezig.

Omdat Zambia geen haven heeft, zijn transportcorridors van strategisch belang. De Great North Road verbindt Lusaka en de Copperbelt met Tanzania, terwijl zuidelijke routes via Livingstone, Chirundu en Beitbridge toegang geven tot havens in Zuid-Afrika en Mozambique. De TAZARA-spoorlijn loopt van Kapiri Mposhi naar Dar es Salaam; Zambia Railways verbindt de Copperbelt via Lusaka en Livingstone met Zimbabwe en zuidelijk Afrika. Beide systemen hebben lange perioden van onderinvestering gekend, waardoor vracht vaak naar wegen uitwijkt. De Lobito-corridor door Angola biedt een alternatieve westelijke route voor koper en kobalt en trekt nieuwe investeringen. Internationale luchthavens bij Lusaka, Ndola en Livingstone ondersteunen zakenverkeer en toerisme; Mfuwe bedient de Luangwa-vallei. Elektriciteit komt vooral uit waterkrachtcentrales aan de Zambezi en Kafue. De droogte van 2024 maakte duidelijk dat mijnbouw, huishoudens en waterkracht niet duurzaam van dezelfde beperkte watervoorraad kunnen blijven afhangen zonder zonne-energie, netversterking en regionale handel.

Zambia is lid van de Verenigde Naties, de Afrikaanse Unie, SADC, COMESA, het Gemenebest en de Afrikaanse Continentale Vrijhandelszone. Het ligt op een kruispunt tussen Centraal-, Oost- en Zuidelijk Afrika en heeft daardoor belang bij stabiele grenscorridors, stroomverbindingen en gezamenlijk beheer van de Zambezi. De wereldwijde vraag naar koper en andere energietransitiemineralen kan investeringen, belastinginkomsten en industriële ontwikkeling versnellen. De opbrengst zal echter afhangen van contractbeheer, elektriciteitszekerheid, lokale verwerking en een eerlijke verdeling tussen mijnregio’s en landbouwgebieden. Schuldherstel heeft beleidsruimte geopend, maar armoede, ongelijkheid, ontbossing en klimaatrisico’s blijven structureel. Zambia’s toekomstige gewicht zal worden bepaald door de mate waarin het zijn minerale positie gebruikt om een betrouwbaarder energie- en transportsysteem en een productievere niet-mijnbouweconomie op te bouwen.