Kurszumlijska Banja

Kuršumlijska Banja, uzdrowisko liczące 106 mieszkańców, według spisu z 2011 r., zajmuje odcinek o powierzchni 7,77 km² w dolinie Banjska w południowej Serbii, położony na wysokości od 440 do 500 metrów n.p.m. na południowo-wschodnich zboczach góry Kopaonik, po obu stronach autostrady Nisz-Prisztina, zaledwie 11 kilometrów na południowy zachód od Kuršumliji i niecałe 10 kilometrów od granicy administracyjnej Kosowa.

Początki Kuršumlijskiej Banji jako miejsca źródeł leczniczych sięgają czasów starożytności rzymskiej, kiedy to jej wody mineralne — bogate w sód, węglowodory, fluorki i siarczki — przyciągały zarówno kapłanów, jak i obywateli do swojego leczniczego objęcia. Pozostałości archeologiczne świadczą o późnoantycznych budowlach otoczonych murami z kamienia i cegły, komnatach pokrytych freskami i oknach ze szklanymi szybami, datowanych na IV–VI wiek, podczas gdy kamienny pomnik z III wieku świadczy o rzymskiej nazwie Aquarum Bassinae. Srebrne monety cesarza Filipa Araba, gryfy ołtarzy z tufu i fragmenty grobowców — wszystkie te elementy znajdują się pod warstwami późniejszego osadnictwa, świadcząc o drodze, którą pierwotnie powstało uzdrowisko o trwałym dziedzictwie.

Po stuleciach nieregularnego użytkowania, współczesny renesans uzdrowiska rozpoczął się w 1883 r., zyskując na znaczeniu w okresie międzywojennym. Deklarowane jako królewskie uzdrowisko w 1922 r. przez króla Aleksandra I Karadziordziewicia — którego własne wizyty skłoniły do ​​budowy Hotelu Jugoslavija przy wjeździe do miasta — obiekty przeszły transformację, która uczyniła Kuršumlijską Banję, obok Prolom i Lukovskiej w tej samej gminie, jednym z najważniejszych miejsc rekonwalescencji w Serbii. W 1930 r. ulicami płynęła energia elektryczna, publiczne wodociągi zaopatrywały większość gospodarstw domowych, a łaźnie parowe wykorzystywały źródła o temperaturze od 14 do 64 stopni Celsjusza. Czteroklasowa szkoła podstawowa, później uznana za zabytek kultury, była przeznaczona dla dzieci z rodzin, które w większości przybyły pod koniec XIX wieku z Kosowa, Kopaoniku i Šumadiji, przywożąc ze sobą obchody słowiańskie ku czci Đurđevdana, świętego Eliasza i świętego Tomasza Apostoła.

Szczyt popularności uzdrowiska przypadł na 1941 r., na progu globalnego konfliktu. Przed II wojną światową miejski ośrodek rehabilitacyjny — później nazwany Žubor — został otwarty w 1982 r. z inwestycją siedemnastu milionów marek niemieckich, obejmując około 95 902 metrów kwadratowych budynków, w tym willę Milica, lokal gastronomiczny Prepolac i pawilony pomocnicze przylegające do źródeł geotermalnych. Baseny olimpijskie, wanny, sauny i zakwaterowanie dla pięćdziesięciu tysięcy gości rocznie nadały Kuršumlijskiej Banji zarówno cel rekonwalescencyjny, jak i rekreacyjny. Wody termalne ogrzewały rezydencje za pomocą sieci rur, wyróżniając miasto jako samowystarczalną oazę zdrowia.

Koniec wojny przyniósł jugosłowiańskie zarządzanie i chwilową ekspansję; Žubor zatrudniał 130 pracowników i oferował 250 łóżek, jednak na początku XXI wieku pojawił się spór własnościowy. Częściowe udziały państwa w ramach Funduszu Ubezpieczeń Emerytalnych i Inwalidzkich (Fundusz PIO) kolidowały z prywatnymi roszczeniami „Žubora”, podczas gdy niezapłacone podatki za lata okupacji przez policję doprowadziły do ​​dalszych sporów sądowych. Orzeczenie sądu z 2012 r. na korzyść państwa niewiele pomogło w wznowieniu działalności; do 2018 r. kompleks uzdrowiskowy leżał w ruinie, a jego infrastruktura niszczała pośród endemicznych budynków mieszkalnych wokół jego obwodu. Próby wystawienia centrum na aukcję w 2018 r. i ponownie w 2019 r. po obniżonych cenach nie spotkały się z żadnym oferentem, pomimo skali ruchomej, która umieściła aktywa poniżej dwóch milionów euro.

Ponowna oferta pojawiła się w lutym 2020 r., kiedy Planinka — już zarządca Prolom i Lukovskiej Banji, a także rozlewni i parku Đavolja Varoš — nabył uzdrowisko za 1 415 836 euro. Transakcja, zatwierdzona dekretem rządowym, obiecywała inwestycję w wysokości 10–12 milionów euro w celu przywrócenia funkcjonalności do końca 2020 r. lub początku 2021 r. Jednak późniejsze doniesienia śledcze ujawniły, że sprzedaż była symptomem politycznego patronatu: zmiany w ustawodawstwie w 2014 r. zmieniły zarząd Funduszu PIO, torując drogę przedsiębiorcom związanym z państwem do zabezpieczania aktywów po stawkach niższych od rynkowych, podczas gdy późniejsze dotacje w wysokości 2,5 miliona euro — o 80 procent wyższe niż cena zakupu uzdrowiska — nadeszły na kilka miesięcy przed zmianą właściciela kompleksu. Rada Antykorupcyjna w styczniu 2021 r. potępiła cały proces, uznając go za uwikłany w zorganizowaną korupcję i zaapelowała o unieważnienie umowy.

Pomimo kontrowersji, odbudowa rozpoczęła się w 2020 roku. Hotel Jugoslavija został przeprojektowany na nowoczesny hotel spa z 300 łóżkami, z zachowanym szkieletem, ale na nowo otoczonym świeżymi fundamentami, dwoma basenami, centrum odnowy biologicznej, Królewską Łazienką i odrestaurowaną restauracją Prepolovac. Villa Milica odzyskała swój dziewiętnastowieczny wdzięk, a na płaskowyżu, gdzie źródła kiedyś krzepły w kąpiele błotne, wznosi się posąg Hygiei, greckiej bogini zdrowia. W kwietniu 2022 roku premier Ana Brnabić zbadała teren i ogłosiła otwarcie we wrześniu; kolejne zmiany zaplanowały inaugurację najpierw na koniec roku, a później na luty 2023 roku, kiedy kompleks przyjął nazwę Planinka.

Podczas gdy Kuršumlijska Banja odzyskuje swoją terapeutyczną tożsamość, granice administracyjne miasta pozostają niezmienne. Wyznaczone zarówno jako osada miejska, jak i siedziba lokalnej społeczności, obejmuje dziewięć sąsiadujących wiosek — Vrelo, Vukojevac, Dabinovac, Krtok, Ljuša, Tačevac, Tijovac, Trmka i Šatra — których łączna populacja zmniejszyła się z 3836 w 1953 r. do 440 w 2011 r. Vukojevac i Tačevac zostały całkowicie opuszczone w 1991 i 2002 r., podczas gdy Šatra i Ljuša, niegdyś bardziej zaludnione niż samo uzdrowisko, liczą teraz mniej mieszkańców niż osiem przysiółków miasta: Centar, Crkvište, Vrelo, Zdravkovići, Ivanovići, Arsići, Vukadinovići i Markovići.

Spadek demograficzny jest stałym refrenem od połowy XX wieku. Z 485 mieszkańców w 1953 r. Kuršumlijska Banja spadła do 106 w 2011 r. Szkoła podstawowa, która w 1961 r. obsługiwała 700 uczniów, zapewniając im zakwaterowanie i kuchnię, została zamknięta do 2022 r.; jej ostatni podopieczni jadą teraz na naukę do Kuršumlija. Nadal działa skąpe centrum opieki zdrowotnej i urząd pocztowy, jednak liczba gospodarstw domowych wynosi tylko 55, ze średnią 2,75 członków i populacją dorosłych wynoszącą 125 osób ze średnią wieku 43,9 lat (40,2 dla mężczyzn, 47,3 dla kobiet). Etnicznie jednorodna osada jest w przeważającej mierze serbska, a jej pozostali mieszkańcy mocno trzymają się tradycji rolniczych, które w 1991 r. utrzymywały zaledwie 16,8 procent populacji.

Poza otoczeniem budowlanym i społecznym, geologiczne podstawy Kuršumlijskiej Banji pozostają jej najważniejszym atutem. Źródła o temperaturze od 14 do 64 °C przepływają do łaźni zaprojektowanych do leczenia układu kostno-mięśniowego i terapii bezpłodności, uzupełniane peloidami zbieranymi ze starożytnych studni błotnych. Synergia wody i błota, zjednoczone tysiącleciami ciśnienia termicznego, zakotwicza obietnicę regeneracyjną uzdrowiska. Nowa droga budowana nad górą Radan ma na celu połączenie Kuršumlijskiej Banji z Justiniana Prima, Sijarinska Banja, Prolom Banja, Đavolja Varoš, Lukovska Banja i stanowiskiem archeologicznym Pločnik, tym samym sytuując uzdrowisko ponownie w sercu regionalnego obwodu dziedzictwa i odnowy biologicznej.

Historia Kuršumlijskiej Banji jest zatem kompozytem geologii i geopolityki, imperialnych pozostałości i królewskiego patronatu, powojennych inwestycji społecznych i postsocjalistycznej kontestacji. Trwa jako zarówno repozytorium, jak i schronienie, zwarta osada, której teren i źródła przyciągały zarówno cesarzy, jak i zwykłych ludzi. Podczas gdy rekonstrukcja przekształca zniszczone pawilony i ożywia kąpiele błotne, miasto jest gotowe pogodzić swoją wyludnioną teraźniejszość z obietnicą odnowy zapisaną w każdej kropli wody mineralnej i każdej płytce odrestaurowanego fresku. W tym połączeniu przeszłości i przyszłości Kuršumlijska Banja pozostaje przede wszystkim świadectwem trwałości miejsca.