Stara Russa

Staraya Russa leży na zachodnim brzegu rzeki Polist w obwodzie nowogrodzkim w Rosji, dziewięćdziesiąt dziewięć kilometrów na południe od Wielkiego Nowogrodu. Założone w połowie X wieku jako jedno z głównych miast Republiki Nowogrodzkiej, dziś nosi znamiona wieków wpływów słowiańskich, norweskich i moskiewskich. Kiedyś było domem dla ponad czterdziestu tysięcy mieszkańców pod koniec ery sowieckiej, populacja miasta spadła z 41 538 w 1989 r. do 31 809 w 2010 r. Jego łagodnie opadające brzegi rzeki, drewniane domy porośnięte mchem i zrekonstruowane kamienne kościoły stanowią kotwicę miejsca, którego znaczenie wahało się między wielkim dobrobytem a niemal całkowitym unicestwieniem.

Badania filologiczne sugerują, że „Russa” pochodzi od Rus', średniowiecznego państwa słowiańskiego, którego władcy i kupcy żeglowali po rzekach Europy Wschodniej za pomocą wioseł. Samo to określenie prawdopodobnie wywodzi się ze staronordyjskiego rdzenia „mężczyźni, którzy wiosłują”, pokrewnego Roslagen, nadmorskiego regionu Szwecji, z którego wypłynęło wiele z tych załóg. Określenie „Staraya” — stary — weszło do powszechnego użytku w XV wieku, aby odróżnić pierwotną osadę od nowszych wiosek górniczych, później nazwanych Novaya Russa. Dopiero w XIX wieku „Staraya Russa” stała się stałą nazwą miasta.

Najwcześniejsza zachowana wzmianka kronikarska o Rusie pojawia się w 1167 r., wymieniając ją wśród trzech głównych miast Republiki Nowogrodzkiej, obok Pskowa i Ładogi. Po tym, jak Psków ogłosił niepodległość, Rusa pozostała drugim po samym Nowogrodzie ośrodkiem handlowym, a jej zaplecze źródeł solankowych umożliwiało rozwój silnego przemysłu solnego, który wspierał regionalny handel. Pod koniec XV wieku miasto utrzymywało tysiąc gospodarstw, z których każde było związane z wydobyciem i przetwarzaniem minerału, który zachowywał zarówno żywność, jak i prestiż.

Drewniane fortyfikacje, wzniesione wokół osady, uległy pożarom w 1190 r. i ponownie w 1194 r. Następnie obrońcy Rusy zastąpili palisady z bogatymi palisadami kamiennymi murami i wieżami. W 1478 r. — nawet gdy Wielkie Księstwo Moskiewskie wchłonęło Nowogród — twierdza Rusy zachowała swoją wartość strategiczną. Za panowania Iwana IV w połowie XVI wieku, gdy Stara Russa wciąż roiła się od mieszkańców, otaczające pola produkowały zboże, bydło i solankę, aby utrzymać rozwijające się kampanie Moskwy na południu.

Rosyjskie czasy zamieszek (1598–1613) przyniosły straszne kłopoty. Bandy polsko-litewskich nieregularnych oddziałów okupowały miasto; ich grabieże, głód i choroby zmniejszyły populację do trzydziestu ośmiu dusz do 1613 roku. Porządek powrócił dopiero wraz z ustanowieniem dynastii Romanowów, jednak blizny anarchii pozostały w przygranicznych wioskach przez dziesięciolecia.

W 1708 r. reformy Piotra I umieściły Starą Russę w guberni Ingermanland (przemianowanej na gubernię petersburską w 1710 r.). Utworzenie guberni nowogrodzkiej w 1727 r. przywróciło regionalną autonomię. W 1776 r. Starą Russę przekształcono w siedzibę Starorussky Uyezd pod wicekrólestwem Katarzyny II. Rok później urodzony w Prusach mineralog Franz Ludwig von Cancrin kierował warzelnią soli, stosując nowe analizy chemiczne w celu zwiększenia wydajności.

Przełom XIX wieku przyniósł kolejny przewrót. Pod rządami wojskowego systemu osadniczego Aleksieja Arakczejewa, Stara Russa gościła wojsko i funkcjonariuszy cywilnych pod zjednoczoną administracją. Projekt okazał się uciążliwy: podczas zamieszek cholerycznych w 1831 r., po tym jak epidemia rozprzestrzeniła się w ciasnych kwaterach, doszło do starć między milicjami a mieszkańcami wsi. W 1856 r. zniesiono osady wojskowe i przywrócono lokalne władze cywilne; w 1857 r. odtworzono Starorussky Uyezd.

Władza radziecka nadeszła w listopadzie 1917 r. Dwie dekady później podziały administracyjne rozwiązały ujezdy, tworząc Rejon Starorusski, który obejmował Starą Russę. Kiedy okręgi zostały zniesione w 1930 r., rejon podlegał bezpośrednio obwodowi leningradzkiemu. We wrześniu 1939 r. miasto osiągnęło znaczenie obwodowe, izolując się administracyjnie od rejonu, którego centrum nadal pozostawało.

Niemiecka okupacja od 9 sierpnia 1941 r. do 18 lutego 1944 r. przyniosła niemal całkowite zniszczenie. Powojenna rekonstrukcja przywróciła urzędy miejskie i rezydencje, ale zniszczenie historycznych murów i drewnianych dworów oznaczało trwałą stratę. Przeniesione do nowo utworzonego obwodu nowogrodzkiego 5 lipca 1944 r. miasto następnie zrównoważyło ochronę dziedzictwa z odbudową.

Obecnie tkanka miejska Staraya Russa przeplata odrestaurowane murowane kościoły, drewniane domy w stylu regionalnym i bloki mieszkalne z XX wieku. Administracyjnie miasto o znaczeniu obwodowym Staraya Russa obejmuje centrum miejskie i dwie osady wiejskie, ciesząc się statusem równym otaczającemu je okręgowi. Pod względem miejskim tworzy Staraya Russa Urban Settlement w obrębie Starorussky Municipal District.

Pasażerowie kolei podróżują linią Bołogoje–Psków, a drogi regionalne łączą się z Wielkim Nowogrodem, Demianskiem i Bezhanitsami przez Kholm. Nabrzeże na żeglownej rzece Polist łączy się z jeziorem Ilmen. Lotnisko Stara Russa, choć skromne, ułatwia loty czarterowe i usługi ratunkowe.

Pamięć kulturowa skupia się wokół Fiodora Michajłowicza Dostojewskiego, który spędzał tu lato od 1872 r. aż do śmierci. Jego drewniana rodzinna dacza przetrwała jako Dom-Muzeum, przywołując atmosferę, w której pisał Braci Karamazow. Niedaleko znajduje się kościół św. Jerzego, w którym modlił się wraz z rodziną, zachowujący elementy swojej piętnastowiecznej struktury. Centrum Kultury Dostojewskiego, mieszczące się w neoklasycystycznym budynku nad rzeką, organizuje wycieczki literackie z przewodnikiem w języku rosyjskim, które podążają śladami pisarza wąskimi uliczkami i brzegami rzeki.

Uzupełniając te miejsca literackie, Dom Gruszenki — dom z lat 50. XIX wieku, który miał być inspiracją dla domu tytułowej postaci w Karamazowie — stoi przy Glebovej 25. Tak zwany Żywy Most nad Polist przywołuje jego dawną dominację jako przeprawa pontonowa. Historia morska i wojskowa zbiegają się w Muzeum Frontu Północno-Zachodniego, którego eksponaty przedstawiają rolę regionu w II wojnie światowej.

Architektura kościelna osiąga apogeum w klasztorze Przemienienia Pańskiego, którego kompleks łączy w sobie Katedrę Przemienienia Pańskiego z 1442 r., wczesnośredniowieczną Cerkiew Narodzenia Pańskiego i Cerkiew Sretensky. Każda z nich ma drewniane kopuły charakterystyczne dla północnorosyjskiego rzemiosła. Cerkiew św. Menasa, pochodząca z XIV wieku, przetrwała w kruchym stanie, a jej legenda o oślepieniu szwedzkich najeźdźców podkreśla niebezpieczeństwa graniczne miasta. Katedra Zmartwychwstania Pańskiego, wzniesiona pod koniec XVII wieku u zbiegu rzek Polist i Porusya, oraz Cerkiew Trójcy Świętej z 1676 r., zbudowana dla rodzin kupieckich, stanowią świadectwa ewoluującego projektu liturgicznego. Piętnastowieczna kamienna Cerkiew św. Jerzego i Zwiastowania pełniła niegdyś funkcję prywatnej kaplicy Dostojewskich; Kościół św. Mikołaja, przebudowany w 1371 r. z dzwonnicami z XVIII w., jest przykładem późniejszych wyzwań związanych z renowacją.

Poza architekturą, reputacja Staraya Russa jako uzdrowiska balneologicznego jest starsza niż jego literacka sława. Źródła mineralne i kąpiele błotne w uzdrowisku — niegdyś obsługiwane przez pawilon z kutego metalu i krytych galerii — przyciągały przez stulecia niedomagające rosyjskie elity. Chociaż II wojna światowa zamieniła kompleks w gruzy, a powojenne wysiłki nie przywróciły mu dawnej świetności, Fontanna Muravyovsky'ego nadal uwalnia schłodzoną i gorącą wodę w zaplanowanych odstępach czasu, podtrzymując tradycję leczniczej hydroterapii.

Pomimo bogatej przeszłości, współczesna Staraya Russa ustabilizowała się w spokojnym rytmie. Migracje i spadek demograficzny odzwierciedlają trendy w całej wiejskiej Rosji, ale atmosfera miasta przyciąga podróżnych szukających wytchnienia od Sankt Petersburga lub Moskwy. Drewniane rezydencje stoją przy krętych uliczkach zacienionych lipami; kamienne kościoły podkreślają zielone widoki. Poza szczytem sezonu turyści często znajdują miasto w dużej mierze dla siebie, a lokalni przewodnicy oferują wgląd zarówno w kreatywny świat Dostojewskiego, jak i w wielowarstwową historię Staraya Russa.

Jako punkt orientacyjny na Srebrnym Pierścieniu historycznych centrów w północno-zachodniej Rosji, Stara Russa łączy epoki. Jej bogactwo napędzane solą ustąpiło miejsca literackim pielgrzymkom; jej strategiczne obrony uległy obcym armiom, ale przetrwały w kamieniu i opowieści. Ewoluująca tożsamość miasta — zakorzeniona w słowiańskim błędzie, nordyckich wioślarzach, moskiewskich carach i radzieckich planistach — ujawnia się w każdej zwietrzałej fasadzie i spokojnym zakolu rzeki. Tutaj, gdzie solanka kiedyś płynęła tak swobodnie jak idee, nurty historii nadal kształtują społeczność jednocześnie niezłomną i zawsze adaptującą się.