Jošanička Banja

Jošanička Banja ligt op 550 meter boven zeeniveau, aan de glooiende hellingen van het Kopaonik-massief. Het is een bijzonder klimaatkuuroord in het Servische district Raška. Volgens de volkstelling van 2022 telde het 914 inwoners en het ligt in een smalle vallei die is uitgesleten door de rivier de Jošanica en zijn zijrivier, de Samokovka. Het ligt 24 kilometer ten noordwesten van het skicentrum Kopaonik en dankt zijn aantrekkingskracht aan zowel de minerale rijkdommen als de rustige bosrijke omgeving.

Wanneer men Jošanička Banja nadert vanaf de kronkelende regionale weg die Raška met Brus verbindt, verandert de lucht subtiel – verzacht door de harsachtige adem van de Banjski Borjak, een 29 hectare groot zwarte dennenbos waarvan de naalden een zacht antiseptische geur verspreiden die nodig is voor gezondheid en rust. Deze boommantel, aangewezen als beschermd natuurgebied, strekt zich ononderbroken uit tot aan de rand van het 1,2 hectare grote terrein van de spa, waar verzorgde gazons en schaduwrijke promenades ruimte bieden aan passieve rust onder een bladerdak van dennen. Verderop slingeren goed onderhouden wandelpaden door gemengde loofbossen, uitgehouwen in de contouren van de heuvels, die zowel gasten als omwonenden uitnodigen om bergkammen en dalpartijen te doorkruisen, waarbij het verre silhouet van Golija – de hoogste toppen vaak bedekt met mist – een stil contrast vormt met de klinische precisie van het kuuroord.

Vervoersverbindingen getuigen van Jošanička Banja's dubbele identiteit als zowel een afgelegen toevluchtsoord als een toegankelijk toevluchtsoord. De hoofdweg van Kraljevo naar Kosovska Mitrovica loopt tien kilometer naar het zuidoosten en biedt treinverbindingen voor bezoekers die vanuit de stedelijke centra van Centraal-Servië komen, terwijl de hoofdweg tussen Belgrado en Niš een afslag richting Kraljevo en de aftakking naar deze balneologische enclave biedt. In totaal ligt het kuuroord 245 kilometer ten zuiden van de hoofdstad en 74 kilometer van Kraljevo. De toegang wordt gekenmerkt door goed aangegeven kruispunten die de diepe afzondering van de bergachtige omgeving verhullen.

De therapeutische reputatie van Jošanička Banja berust fundamenteel op het thermale water, waarvan de aanwezigheid in 1834 voor het eerst wetenschappelijk werd onderzocht in opdracht van Prins Miloš. Dat eerste onderzoek aan de Medische Universiteit van Wenen stelde de thermische samenstelling van Jošanička Banja gelijk aan die van Ribarska en Brestovačka Banja, wat een maatstaf vormde voor klinische vergelijking. Binnen een jaar voerde Baron Herder, de koninklijke Saksische mijnbeheerder, opeenvolgende analyses uit – met als hoogtepunt 1846 – en tegelijkertijd maakte de onderkoningfamilie van Miloš Obrenović gebruik van de vermeende helende krachten van het water. Latere beoordelingen in 1882 door Weense gediplomeerden – Kunibert, Schlesinger en Schans – bevestigden deze bevindingen, terwijl lokale artsen zoals Dr. Leka en Shcherbakov de regionale reputatie van het kuuroord consolideerden.

De vooraanstaande botanicus en arts Josif Pančić beoordeelde de thermale uitstromingen van Jošanička Banja met bijzondere bewondering en merkte op dat "het de warmste van Europa is, alleen overtroffen door die van Bursa en Klein-Azië, en qua medische normen vergelijkbaar met Gostron, met als extra onderscheid een hogere thermische intensiteit." Deze lofbetuiging onderstreept de geologische bijzonderheid van het resort: dertien bronnen ontspringen langs tektonische spleten die dateren uit het late Oligoceen tot het vroege Kwartair, en hun water komt voort uit serpentijn- en trachietsubstraten. Vier van deze bronnen ontspringen op volle capaciteit en leveren samen dertig liter water per seconde, terwijl de belangrijkste bron, gelegen aan de linkeroever van de Jošanica, zeven liter water per seconde levert bij 78,5 °C; uniek onder hen is de meetbare radioactiviteit met een energiepotentieel van 11 MJ.

De hyperthermale uitstroom wordt aangevuld door een bescheiden koudwaterbron in Luški Potok, waarvan de veertien graden hete stroom – met een ijzerachtige smaak – met een snelheid van ongeveer 0,08 liter per seconde naar boven komt. Hoewel klein in volume, vormt deze koude bron een aanvulling op het hydrochemische repertoire van het resort, waardoor protocollen mogelijk zijn die thermische stimulatie en koele onderdompeling afwisselen. De bredere minerale samenstelling van Jošanica's wateren omvat natrium-, kalium-, calcium-, koolwaterstof-, sulfaat- en fluorionen, waardoor de bron hyperthermisch en rijk gemineraliseerd is – een combinatie die zowel wordt gebruikt voor drinkwaterbehandelingen als als aanvulling op hydrokinesiotherapeutische behandelingen, afgestemd op reumatische aandoeningen, postoperatief herstel en dermatologische aandoeningen.

De infrastructuur om dit ondergrondse afvalwater te benutten dateert uit 1935, toen een modern badhuis werd gebouwd ter vervanging van het Turkse badhuis uit het Ottomaanse tijdperk dat nog steeds naast het nieuwere paviljoen staat. Met tien badkuipen en een kleiner gemeenschappelijk zwembad functioneert het gebouw uit 1935 (vaak het "Nieuwe Badhuis" genoemd) samen met de hamam uit de vijftiende tot zeventiende eeuw. De koepelvormige ruimte en verzonken marmeren bassins roepen herinneringen op aan eeuwen van ononderbroken balneotherapie. Een gelijktijdige bezoekersgids uit 1938 vermeldde het "ongewoon bescheiden tarief en de uitgesproken helende werking" van het badhuis, en merkte zelfs het bijkomende gebruik van verwarmd afvalwater op om biggen te verwarmen – een landelijk pragmatisme dat hand in hand ging met hoge medische aspiraties.

Ondanks de gecoördineerde uitbreiding van faciliteiten in de periode direct na de Tweede Wereldoorlog – toen Jošanička Banja werd voorzien van behandelcentra, diagnostische diensten en een uitgebreide gezondheidspost – is het nooit uitgegroeid tot een metropool met statige hotels en een complex van kuuroorden; in plaats daarvan behield het een schaal die beter past bij de ligging van de vallei. Een overblijfsel van het vroegere economische leven is bewaard gebleven in de eenzame molen die nog steeds functioneert vanuit een oorspronkelijke zevenendertigmolen, waarvan het wiel nog steeds wordt aangedreven door de stroming van de Jošanica en symbool staat voor een tijd waarin landbouw- en gezondheidseconomieën verweven waren in het dagelijkse ritme.

De therapeutische werking van het resort reikt verder dan alleen reumatologie: de hyperthermale wateren worden voorgeschreven voor degeneratieve gewrichtsaandoeningen, inflammatoire reumatische aandoeningen in een rustfase, hyperacid gastritis, de preventie van tandbederf en huidaandoeningen zoals eczeem en psoriasis. De protocollen combineren orale inname van mineraalwater met onderdompeling en gerichte hydrotherapie, vaak aangevuld met kinesitherapeutische oefeningen in de therapeutische sportzaal van het gezondheidsstation. Bovendien worden de hoge calorische waarde en het hoge mineraalgehalte van het water gebruikt voor bioverwarming: het verwarmen van ruimtes en landbouwproductiehallen waar bloemen, fruit en groenten profiteren van de milde, vochtige warmte – een bijkomend gebruik dat de veelzijdigheid van de bron onderstreept.

Jošanička Banja's blijvende rol in de behandeling van reumatische aandoeningen gaat terug tot 1922, toen de georganiseerde balneotherapie werd hervat na eeuwen van intermitterend gebruik; het Turkse badhuis, omgebouwd maar bewaard gebleven, is nog steeds regelmatig in gebruik onder de naam "Turks Badhuis". De gewelfde ruimtes neigen nog steeds naar een met stoom gevulde stilte. De continuïteit van het doel, dat de Ottomaanse, Habsburgse en moderne Belgrado-tijdperken overbrugt, geeft de locatie een bijna palimpsestische kwaliteit – lagen geschiedenis zijn herkenbaar in elke met tegels beklede nis en elke marmeren trede.

De nederzetting zelf, bestaande uit 360 huishoudens en 929 volwassen inwoners, vertoont demografische kenmerken die typisch zijn voor landelijk Servië: een gemiddelde gezinsgrootte van 3,20 leden en een gemiddelde leeftijd van 41,0 jaar (39,2 voor mannen, 42,8 voor vrouwen). Volkstellingsgegevens tonen een geleidelijke bevolkingskrimp gedurende drie opeenvolgende tellingen, wat de bredere regionale trends van stedelijke migratie en veranderende economische patronen weerspiegelt; etnografisch gezien blijft de gemeenschap overwegend Servisch, met familiebanden die teruggaan tot de eeuwen van de medische prominentie van het kuuroord.

De culturele resonantie van Jošanička Banja wordt nog eens extra benadrukt door de associatie met twee vooraanstaande figuren. Milunka Savić (1892-1973), een gevierde heldin van de Balkanoorlogen en de Eerste Wereldoorlog, werd geboren in het nabijgelegen Koprivnica; haar nagedachtenis wordt elk jaar in oktober geëerd met de "Milunka Savić Dagen", een festival met muziekrecitals, historiografische lezingen en tentoonstellingen van regionale ambachten. Nauw verbonden met het kuuroord is de geboorteplaats van de Servische patriarch German (1899-1991), de drieënveertigste primaat van de Servisch-orthodoxe Kerk die van 1958 tot 1990 zijn ambt bekleedde; het bescheiden huis waarin hij werd geboren, staat in het hart van de nederzetting en is bewaard gebleven als bedevaartsoord voor gelovigen en een bewijs van de verwevenheid van sacrale en wereldlijke lotsbestemmingen.

Met zijn combinatie van thermische kracht, bosrijke rust en ontspannen medische traditie neemt Jošanička Banja een unieke plaats in onder de Europese balneologische resorts. De sterk gemineraliseerde, hyperthermale bronnen – een van de warmste van het continent – ​​gaan samen met een landschap van zwarte dennenbossen en landelijke overblijfselen, terwijl de behandelpaviljoens zowel de Ottomaanse oorsprong als de modernisering in de twintigste eeuw in herinnering roepen. Hoewel het aantal bezoekers bescheiden blijft in vergelijking met grotere kuuroorden, blijven de doeltreffendheid van het water, de integriteit van de historische structuur en de nauwkeurigheid van de klinische protocollen mensen aantrekken die lijden aan reumatische en dermatologische aandoeningen, die herstellende rust zoeken in een gematigd bergdal, en die worden aangetrokken door de gelaagde verhalen van twee eeuwen wetenschappelijke evaluatie. Zo blijft Jošanička Banja voortbestaan: een enclave van blijvende minerale warmte, omgeven door harsrijke bossen en in stand gehouden door tradities van zorg die rijken, regimes en de voortdurende stroom van handen die op zoek waren naar, en vonden, haar vriendelijke hulp hebben omvat.