Zadar zauzima vitak rt na severoisto\u010dnoj obali Jadrana, a njegovo urbano tkivo prati nit kroz vi\u0161e od dva milenijuma mediteranske istorije. Danas, ovaj hrvatski grad od oko sedamdeset hiljada du\u0161a predstavlja najstariji kontinuirano naseljeni centar u zemlji, mesto gde samo kamenje svedo\u010di o rimskom, mleta\u010dkom, austrijskom, italijanskom i jugoslovenskom dobu. NJegova luka, sme\u0161tena uz ostrva Ugljan i Pa\u0161man, i dalje nudi za\u0161ti\u0107en ulaz sa mora, iako je \u0161anac koji je nekada odvajao rt od kopna odavno zatrpan. Na prvi pogled, uske ulice nagove\u0161tavaju srednjovekovne crkve i zidine tvr\u0111ave; dalje, renesansni bastioni gledaju ka modernom lu\u010dkom objektu koji povezuje grad sa evropskim obalama trajektom i sa nebom na aerodromu \u010detrnaest kilometara u unutra\u0161njosti.<\/p>\n
Savremene konture Zadra prvi put su iscrtane pod rimskom vladavinom, kada su Julije Cezar i Avgust utvrdili naselje, izgradiv\u0161i forum, baziliku i hram u njegovom srcu i postaviv\u0161i akvadukte za snabdevanje pija\u0107om vodom. Tragovi tih gra\u0111evina i dalje postoje. Dva prostrana trga ostaju ukra\u0161ena mermernim stubovima, dok iza bedema fragmentarni akvadukt podse\u0107a na ambicije rimskih in\u017eenjera. Tamo gde su se nekada nalazili amfiteatri i groblja, oblikovao se srednjovekovni grad, a njegove crkve i manastirske ku\u0107e postepeno su obuhvatale drevni otisak.<\/p>\n
Od srednjeg veka nadalje, silueta Zadra je opstala sa malo promena. Mleta\u010dki vladari po\u010detkom \u0161esnaestog veka oja\u010dali su njegovu odbranu novim zidinama, bastionima i rovovima. Iako su ovi rovovi - lokalno poznati kao Fo\u0161a - bili zatrpani pod italijanskom okupacijom, austrijska administracija krajem devetnaestog veka pretvorila je kopnene bedeme u \u0161etali\u0161ta, nude\u0107i \u0161iroka \u0161etali\u0161ta i prelep pogled na more i kopno. Od \u010detiri originalna gradska vrata, Porta Marina sadr\u017ei fragmente rimskog luka, dok Porta di Teraferma nosi potpis Mikelea Sanmikelija, veronskog arhitekte \u010diji se dizajn nalazi iznad bogato ukra\u0161enog portala.<\/p>\n
O\u0161te\u0107en bombardovanjima Drugog svetskog rata, Zadar ipak \u010duva izvanrednu koncentraciju znamenitosti. NJegov Rimski forum ostaje najve\u0107i u regionu, osnovan za vreme Avgusta i obele\u017een natpisima iz tre\u0107eg veka. U blizini, crkva Svetog Donata - masivna rotonda iz devetog veka - stoji kao najzna\u010dajnija preromanska gra\u0111evina u Dalmaciji. NJena \u0161iroka kupola i dvostepena galerija uokviruju tri isto\u010dne apside, a u unutra\u0161njosti se nalazi pastirski \u0161tap biskupa Valaresa, izgra\u0111en 1460. godine. U katedralnom okrugu, bazilika Svete Anastasije uzdi\u017ee se u visokom romanskom stilu: dva zvonika sme\u0161tena su iznad strogog broda gra\u0111enog tokom dvanaestog i trinaestog veka.<\/p>\n
Na drugim mestima, romanska jednostavnost ustupa mesto gotskim i kasnijim stilovima. Crkva Svetog Franje, gde je potpisan mirovni sporazum iz 1358. godine, sme\u0161ta horske klupe koje je 1394. godine isklesao \u0110ovani di \u0110akomo da Borgo San Sepolkro. Na Trgu pet bunara, izme\u0161ane senke distribucije vode odra\u017eavaju drugu eru zajedni\u010dkog \u017eivota. Kopnena vrata iz devetnaestog veka i Citadela iz petnaestog veka i dalje uokviruju ulaz u stari grad, dok Veliki arsenal i lo\u0111a - obnovljeni 1565. godine - govore o pomorskim i gra\u0111anskim ambicijama Zadra. Iza njih, episkopska palata i biv\u0161a palata priorata ukazuju na trajnu ulogu Crkve i dr\u017eave. I, najnovije, blage struje Jadrana nadvijaju se nad stepenicama modernih morskih orgulja, svedo\u010danstvo o stalnom dijalogu grada izme\u0111u antike i inovacija.<\/p>\n
Klimu u Zadru oblikuje njegov priobalni polo\u017eaj na granici mediteranskih i vla\u017enih suptropskih uticaja. Zime su blage i vla\u017ene, sa prose\u010dnim januarskim temperaturama oko 7,7 \u00b0C; jaki hladni periodi su retki, mada zapisi bele\u017ee minimume od -12 \u00b0C na stanici Zemunik u februaru 2018. Letnji meseci donose trajnu vru\u0107inu i vla\u017enost, sa prose\u010dnim maksimumima u julu i avgustu od 29\u201330 \u00b0C. Najtoplijeg registrovanog dana - 5. avgusta 2017. - termometar se popeo na 40 \u00b0C na modernoj stanici, dok je stariji gradski mera\u010d dostigao vrhunac od 39 \u00b0C 6. avgusta 2022. Ki\u0161a mo\u017ee pasti u bilo koje doba godine, ali jesen i prole\u0107e nose najve\u0107u te\u017einu: oktobar i novembar donose oko 115 mm padavina, dok jul ostaje najsu\u0161niji sa oko 35 mm. Sneg se gotovo nikada ne \u010duje na uskim gradskim ulicama, pojavljuje se mo\u017eda jednom u toku zime, ali samo more prati stalan sezonski ritam - od 10 \u00b0C u februaru do 25 \u00b0C sredinom leta, a povremeno se popeo i na 29 \u00b0C.<\/p>\n
Stanovni\u0161tvo Zadra zauzima 25 km\u00b2 poluostrva i brda koja se nalaze iza njega. Godine 2011, ne\u0161to vi\u0161e od sedamdeset pet hiljada ljudi je \u017eivelo u gradu, \u0161to ga \u010dini drugim najve\u0107im centrom u Dalmaciji i petim u Hrvatskoj. Deceniju kasnije, popis iz 2021. godine je izbrojao 70.779 stanovnika, od kojih se skoro 95% identifikovalo kao etni\u010dki Hrvati, a otprilike 2% kao Srbi. Nekada \u017eiva zajednica dalmatinskih Italijana, koja je brojala preko devet hiljada oko 1910. godine, smanjila se tokom i posle Drugog svetskog rata, ostavljaju\u0107i danas manje od stotinu stanovnika.<\/p>\n
Te li\u010dnosti prate luk politi\u010dkih i kulturnih veza Zadra. Vekovima je grad bio prestonica mleta\u010dke Dalmacije, a njegove ulice su odra\u017eavale italijanski elegantan duh i slovensku tradiciju. Od petnaestog do sedamnaestog veka, negovao je slikare, vajare i arhitekte - me\u0111u njima \u0110or\u0111a da Sebenika i Fran\u010deska Lauranu - i postao je sredi\u0161te hrvatskog knji\u017eevnog stvarala\u0161tva. Petar Zorani\u0107 je napisao \u201ePlanine\u201c, prvi roman nacije, a Jerolim Vidoli\u0107, Brne Karnaruti\u0107 i Juraj Barakovi\u0107 doprineli su korpusu narodnog narativa. Pod francuskom vla\u0161\u0107u od 1806. do 1810. godine, zadarska \u0161tampa je izdavala \u201eIl Regio Dalmata\u201c, dvojezi\u010dne novine \u0161tampane na italijanskom i hrvatskom jeziku - \u0161to je bio prvi periodi\u010dni oblik hrvatskog izdanja. Nacionalni preporodi u kasnijem devetnaestom veku dodatno su u\u010dvrstili dvostruko nasle\u0111e grada.<\/p>\n
Kulturni \u017eivot je i dalje dinami\u010dan. Hrvatsko kazali\u0161te zauzima neoklasi\u010dnu dvoranu na rubu grada. Narodni muzej i Arheolo\u0161ki muzej, osnovani 1830. godine, prikazuju artefakte od praistorije do renesanse, dok Muzej anti\u010dkog stakla prati lokalne tehnike se\u010denja i duvanja. Stalna izlo\u017eba sakralne umetnosti, \u201eZlato i srebro Zadra\u201c, otkriva crkvene metalne radove i relikvijare unutar zidova nekada\u0161nje crkve. Muzika tako\u0111e opstaje: Hrvatsko peva\u010dko muzi\u010dko dru\u0161tvo Zorani\u0107, osnovano 1885. godine, nastavlja svoju horsku tradiciju, a svakog leta mirni zvuci \u201eMuzi\u010dkih ve\u010deri u Svetom Donatu\u201c, zapo\u010detih 1961. godine, me\u0161aju se sa jadranskim povetarcem. Od 1997. godine, me\u0111unarodno horsko takmi\u010denje dovodi glasove iz inostranstva da pevaju ispod srednjovekovnih lukova Zadra.<\/p>\n
Akademski \u017eivot, prekinut 1807. godine, obnovljen je 2002. godine ponovnim osnivanjem Univerziteta u Zadru, \u010diji srednjovekovni prete\u010da datira iz 1396. godine. NJegove biblioteke \u010duvaju gra\u0111anski arhiv, dok fakulteti koriste ulogu grada kao obrazovnog, industrijskog i transportnog centra za severnu Dalmaciju. Administrativno, Zadar slu\u017ei kao sedi\u0161te svoje \u017eupanije i \u0161ireg regiona, centar trgovine i upravljanja.<\/p>\n
Saobra\u0107ajne veze odra\u017eavaju ulogu grada kao terminalne stanice i saobra\u0107ajnice. Jadranska obalska autoputska linija prolazi kroz Zadar, povezuju\u0107i Split na jugu sa Rijekom i Zagrebom preko kopnenih ruta; dva raskrsnica - Zadar 1 i Zadar 2 - omogu\u0107avaju pristup gradskoj mre\u017ei, dok brzi put D424 vodi do luke Ga\u017eenica. Na kopnu, autobusi pru\u017eaju jedini javni prevoz, sa me\u0111ugradskim autobusima na glavnoj stanici i prigradskim linijama koje vodi kompanija Liburnija. \u017deleznica, koja je nekada povezivala Zadar sa Kninom i dalje, prestala je sa putni\u010dkim saobra\u0107ajem do 2020. godine, \u0161to ga \u010dini jednim od najve\u0107ih evropskih gradova bez direktne \u017eelezni\u010dke veze. Sa mora, trajekti za automobile svakodnevno plove do Ankone u Italiji, a lokalni katamarani i trajekti opslu\u017euju ostrva arhipelaga. Na aerodromu Zemunik, niskotarifni prevoznici pro\u0161iruju letnje redove vo\u017enje, \u0161to dovodi do prose\u010dnog godi\u0161njeg pove\u0107anja saobra\u0107aja od oko 30 procenata.<\/p>\n
Ipak, turizam ostaje u srcu modernog \u017eivota Zadra. Posetioce privla\u010di ne samo njegovo slojevito nasle\u0111e, ve\u0107 i kapacitet grada da ih smesti. Luka Ga\u017eenica nudi vezove za privatne jahte; stari grad se prote\u017ee u zmijolikim uli\u010dicama gde se kafi\u0107i pritiskaju uz zidove crkava; savremene skulpture, filmovi i izlo\u017ebe o\u017eivljavaju javne trgove. Britanske novine su primetile ovu vitalnost \u2013 Tajms je Zadar nazvao \u201ezabavnim centrom Jadrana\u201c, dok ga je Gardijan 2017. godine krstio \u201enovom hrvatskom prestonicom kula\u201c \u2013 ipak, takvi epiteti samo nagove\u0161tavaju pravu prirodu grada. U zoru, stepenice uz more koje donose jezive tonove orgulja deluju bezvremenski. Do zalaska sunca, zveckave harmonije se me\u0161aju sa kricima galebova, a posetioci zastaju da uhvate prolaznu svetlost na vekovnom kamenu.<\/p>\n
U takvim trenucima, Zadar se otkriva ne kao stati\u010dni muzej, ve\u0107 kao mesto gde istorija, klima i kultura ostaju u stalnom razgovoru. Svaka crkvena vrata, svaki deo zida, svedo\u010di o opstanku pod promenljivim suverenitetima. NJegovi gra\u0111ani prate poznate rute od luke do trga, od parka na rtu do uzdignutog bedema, nose\u0107i ritmove svakodnevnog \u017eivota u gradu oblikovanom carstvom i morem. Ovde, na najstarijoj hrvatskoj pozornici, neprekinuta nit ljudskog stanovanja opstaje, ne kao artefakt, ve\u0107 kao teku\u0107a pri\u010da \u2013 ona u kojoj sada\u0161njost postaje, u svom vremenu, pro\u0161lost koju \u0107e ponovo osmisliti oni koji slede.<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Zadar, priznat kao najstariji kontinuirano naseljen grad u Hrvatskoj, le\u017ei u severozapadnom podru\u010dju Ravnih Kotara uz Jadransko more. Sa 75.082 stanovnika u 2011. godini, Zadar je peti po veli\u010dini grad u Hrvatskoj i drugi po veli\u010dini u Dalmaciji. Odra\u017eavaju\u0107i me\u0161avinu istorijskog nasle\u0111a i modernog zna\u010daja, ovo gradsko \u010dvori\u0161te od 25 kvadratnih kilometara (9,7 kvadratnih milja) slu\u017ei kao administrativno sedi\u0161te Zadarske \u017eupanije i severne Dalmacije.<\/p>","protected":false},"author":1,"featured_media":2861,"parent":14435,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"elementor_theme","meta":{"_eb_attr":"","footnotes":""},"class_list":["post-14441","page","type-page","status-publish","has-post-thumbnail"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/travelshelper.com\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/14441","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/travelshelper.com\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/travelshelper.com\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/travelshelper.com\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/travelshelper.com\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=14441"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/travelshelper.com\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/14441\/revisions"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/travelshelper.com\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/14435"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/travelshelper.com\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/media\/2861"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/travelshelper.com\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=14441"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}